Plus Opinie

‘Dissidenten moeten ruimte voor afwijkende mening vooraf bedingen’

Na het vertrek van Zihni Özdil bij GroenLinks laaide de discussie over politieke vrijbuiters op. Volgens John Jansen van Galen zijn die door het politieke stelsel gebonden. 

Jesse Klaver kreeg terechte kritiek op zijn ‘hypocriete verklaringen’. Beeld ANP

In de kwestie-Özdil gaat de algemene sympathie uit naar het ‘slachtoffer’, terwijl de hypocriete verklaringen van de ‘dader’, GroenLinks-fractievoorzitter Jesse Klaver, terecht worden gehekeld. Maar daaraan wordt doorgaans een verlangen gekoppeld naar meer onafhankelijke Kamerleden met ‘een eigen geluid’.

Er moet, valt alom te lezen, in ons parlement weer ruimte zijn voor vrijdenkers en vrijbuiters, volksvertegenwoordigers die frank en vrij zeggen wat ze op hun lever hebben, zonder over hun schouder hoeven te kijken naar wat hun fractievoorzitter daarvan vindt. Maar hoezo: weer? Wanneer was dat dan zo?

Ja, vroeger, lang geleden had je in de PvdA-fractie enkele ‘atoompacifisten’ zoals Fedde Schurer die inzake atoombewapening (maar dan ook uitdrukkelijk op dat punt) de afwijkende stem van hun geweten mochten volgen. En je had een eigenzinnige sociaaldemocraat als Johan Scheps die in zijn eentje mocht blijven vechten voor eigen onafhankelijke staten voor de Molukkers en de Papoea’s.

De fractieleiders gunden zulke dwarsliggers de ruimte en konden dat des te gemakkelijker doen omdat coalities nooit van één stem afhankelijk waren. Voor de rest was het ook toen koekoek één zang.

Maar toen het kabinet-Drees in 1948 overging tot de tweede politionele (of militaire) actie in Indonesië waren er bij de PvdA zes tegenstanders en fractievoorzitter Van der Goes van Naters liep zich het vuur uit de sloffen om hen op andere gedachten te brengen.

Het slot van het liedje was dat hij in zijn rede in de Kamer gewag zou maken van hun bezwaren, maar zonder hun namen te noemen. Die wilden ze in Het Parool publiceren en ook dat wist hij te voorkomen.

Vooraf kenbaar

Volgens oud-VVD-fractieleider Hans Wiegel mocht in zijn tijd ieder fractielid een afwijkend standpunt verkondigen, mits hij/zij dit vooraf aan hem kenbaar had gemaakt. Dat is precies wat Özdil verzuimde, en dat is laakbaar. Maar ik had Wiegel weleens willen zien als dat dwarse fractielid wilde afwijken inzake een punt waarop elke stem telde. Dan treedt onvermijdelijk de veel gesmade fractiediscipline in werking.

Het is al ruim een eeuw geleden dat we werkelijk onafhankelijke Kamerleden hadden. Dat was voordat het stelsel van evenredige vertegenwoordiging werd ingevoerd. In een districtenstelsel heeft iedere volksvertegenwoordiger zijn eigen machtsbasis, namelijk zijn eigen electoraat in zijn eigen kiesdistrict.

Maar bij evenredige vertegenwoordiging komt de overgrote meerderheid van de Kamerleden, zoals Hans van Mierlo ooit zei, het parlement in ‘achter de brede rug van hun lijsttrekker’. Wie kende Zihni Özdil, voordat hij in botsing kwam met Jesse Klaver? De kiezers van GroenLinks stemden niet op Özdil, maar op Klaver, zij vormen diens electoraat en zijn machtsbasis.

Gewetenskwesties

Door de versplintering van de laatste decennia is de ruimte voor dissidenten allengs kleiner geworden. Coalities voor steun aan het regeringsbeleid moeten moeizaam bijeengesprokkeld worden en dan telt elke stem. 

De volksvertegenwoordiger die wil afwijken van de partijlijn doet er goed aan die ruimte van tevoren, bij de kandidaatstelling, te bedingen, en dan gaat het doorgaans om gewetenskwesties als euthanasie en donorregistratie. Ik kan mij niet voorstellen dat het leningstelsel voor studenten een gewetenszaak is.

Politieke vrijbuiters kunnen hun vaandel alleen volgens bepaalde spelregels laten wapperen, anders moeten we de evenredige vertegenwoordiging afschaffen. In een districtenstelsel kan elke volksvertegenwoordiger naar hartenlust zijn eigen geluid laten horen, maar blijft veelal de helft van de kiezers beteuterd, want niet vertegenwoordigd achter.

Ons huidige systeem bundelt de politieke voorkeuren van de burgers in verkiezingsprogramma’s die belichaamd worden door de lijsttrekkers en dat marcheert al heel lang redelijk.

Er is inderdaad behoefte aan meer discussie binnen partijen over het te voeren beleid, maar ook als die zou herleven zal het ­uiten van afwijkende geluiden aan grenzen gebonden blijven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden