Opinie

‘Democratieën zijn zelden perfect, maar toch het enige antwoord op de crisis’

Dinsdag is het de internationale Dag van de Democratie, maar in Rusland en Belarus valt weinig te vieren. Ellen Rutten, hoogleraar Russische en Slavische studies, maakt duidelijk dat ook onze eigen democratie niet perfect is, maar het hier wel werkt.

Beeld Valery Sharifulin/TASS

Is vandaag een goed moment om de democratie te vieren? Democratische vrijheid lijkt verder weg dan ooit in landen als Rusland en Belarus, waar staatsgeweld tegen burgers op dit moment bloedstollende vormen aanneemt. Vorige maand werd Ruslands bekendste anticorruptie-activist op een haar na vermoord. In Belarus laat een dictator burgers al weken op grote schaal arresteren en martelen – alleen omdat ze weigeren te geloven in een frauduleuze verkiezingsuitslag.

Maar ook dichterbij noemen critici de democratie failliet, ziek of zo rot als een mispel. De coronacrisis helpt niet. Als gevolg van de epidemie ging volgens sommigen ook de democratie in quarantaine. Anderen zeiden: het mondkapje maakt ook de democratie monddood.

Dat er zorgen leven, is niet gek. Democratieën zijn zelden perfect, en het hit-and-miss-verhaal van het Nederlandse coronabeleid stelt ons geloof in democratisch bestuur al maanden op de proef. Toch is dit imperfecte, maar democratische systeem het enige antwoord op de crisis die we nu doormaken.

Om te begrijpen waarom, helpt een blik op de geschiedenis. De terreur van de Franse revolutie, het nazi-experiment, de Sovjet-ideologie: die wrede politieke projecten begonnen elk met een sterk verlangen naar een ideale, perfect controleerbare samenleving.

Politicologen waarschuwen voor dat verlangen. Perfectionistische ideologieën streven perfect bestuur na. Dat streven lijkt mooi, maar in de praktijk leidt het tot conflict en geweld.

Het verlangen naar perfect bestuur groeit wanneer pandemieën dreigen. In tijden van cholera en pest gaven burgers steeds zonder morren vrijheden op voor een strak bestuurde en gesurveilleerde samenleving.

Beter antwoord

Ook wij laten nu meer overheidsingrijpen toe, door een regering die, in premier Ruttes woorden ‘per dag, per week en per maand’ leert en daar beleid op bijstelt. Maar dat beleid is niet altijd consequent. En terwijl de crisis aanhoudt, groeit de kritiek op het Nederlandse coronabeleid: het is óf te streng óf juist te vrijblijvend.

Nu het coronaprobleem een blijvertje blijkt, doen zowel beleidsmakers als burgers er goed aan te waken voor het verlangen naar vlekkeloos bestuur. Een politiek van imperfectie is een beter antwoord op de crisis.

De term politiek van imperfectie is ook wel gebruikt voor een conservatieve liefde voor strakke regelgeving, onder het motto dat mensen imperfect zijn en heldere kaders nodig hebben. De politiek van imperfectie die ik bedoel, gaat echter niet over dat conservatieve wantrouwen in de mens. Het betekent ook niet dat het niet uitmaakt hoe vaak we testen of dat we accepteren dat dit jaar steeds meer mensen in economische nood raken.

Volgens de Russische filosoof Grigori Pomerants is een absoluut perfecte maatschappij een onmogelijkheid. In zijn woorden is de meest perfecte maatschappij er een die haar eigen tekortkomingen kent en soms corrigeert, door van de ene onbalans naar de andere te bewegen.

Ook andere filosofen en politicologen zeggen: wie een gezond politiek systeem wil, moet niet op zoek naar perfectie. Leela Gandhi pleitte recent voor meer ‘moreel imperfectionisme’ onder westerse politici. De politicoloog (en achterkleindochter van Mahatma Gandhi) ziet perfectionisme als een gevaarlijk waanidee van imperialisten, fascisten én liberalisten – want ook die laatste ideologie worstelt met alles wat afwijkt van de (witte, mannelijke, bevoorrechte) sociale norm. In deze en andere westerse politieke stromingen botst perfectionisme steeds met een vitale democratie.

Dat democratisch besturen imperfect besturen is, zegt ook Joël de Ceulaer. In Hoera! De democratie is niet perfect noemt de Vlaamse journalist democratisch beleid onverzoenlijk, onverstandig en onmogelijk – om te concluderen: ‘Leve de democratie!’

Bespaard leed

De Ceulaers pleidooi schuurt dicht aan tegen de goedbedoelde maar wat goedkope omarm-je-imperfectie-taal van influencers en TEDx-sprekers. Toch zeggen hij, Gandhi, en Pomerants iets anders. Stuk voor stuk herinneren ze ons aan de keerzijde van perfectie – en dat is belangrijk nu de coronacrisis zo lang duurt.

In die crisis frons ook ik soms de wenkbrauwen als de spelregels weer worden veranderd. Maar in diezelfde crisis is ons ook een haastige app en ander leed bespaard gebleven omdat politici durven te zeggen: dit plan was niet slim, we stellen de koers opnieuw bij. Het helpt dan als kritische vragen welkom zijn, hoe onbeholpen het antwoord op die vragen soms ook is.

Wie naar een perfecte overheid verlangt, moet nog eens goed kijken naar het Minsk en Moskou van vandaag. Een imperfecte democratie is hard werken, maar het is het enige juiste antwoord op politiek perfectionisme in tijden van diepe sociale crisis.

Ellen Rutten is hoogleraar Russische & Slavische studies en coördinator van onderzoeksproject Sublime Imperfections aan de Universiteit van Amsterdam.Beeld Privebeeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden