Max Pam en Paul Brill. Beeld Artur Krynicki

De ‘zetelroof’ van Wybren van Haga: het hoort erbij

Plus Max Pam en Paul Brill

Eén kwestie, twee visies: de Amsterdamse blik en een mondiale kijk op de actualiteit. Deze week: de eenling in de politiek.

‘Zetelroof’ hoort erbij

Toen het Tweede Kamerlid Wybren van Haga uit de fractie werd gezet, was de VVD aanvankelijk best vriendelijk voor haar verloren zoon. Wat Van Haga deed was misschien onaccep­tabel, maar hij kon gewoon gewaardeerd lid van de VVD blijven. Wel zei partijgenoot en premier Mark Rutte erop te vertrouwen dat Van Haga zijn zetel zou inleveren.

Dat deed Van Haga niet. Hij liet weten een eenmansfractie te beginnen, die zich ten doel stelt het ondernemersklimaat te verbeteren. Logisch, want Van Haga is zelf een ondernemer. Daarop werd Van Haga zonder genade geroyeerd. “Zetelroof!” klonk het verbitterd vanuit de VVD-burelen.

Over zetelroof heeft de historicus Geerten Waling een leerzaam boek geschreven. Volgens hem is zetelroof een negatieve benaming voor een fenomeen dat gewoon bij de democratie hoort. In een democratie zullen altijd politici opstaan die zich afscheiden, omdat zij zich om de een of andere reden niet meer thuis voelen in hun partij. Daarnaast zijn ook wegsturen en royement onlosmakelijk verbonden met het democratisch spel. Waling verdedigt zelfs de stelling dat partijdiscipline in ons stelsel zo rigide is geworden dat het ontstaan van eenmansfracties bijna onvermijdelijk is.

Oorspronkelijk was de democratie vooral iets voor individuen – meestal heren. De opkomst van politieke partijen aan het eind van de negentiende eeuw bracht ook partijdiscipline met zich mee. Niet iedereen was daar positief over. Ik meen dat het Lord Halifax was, die eens heeft gezegd dat de maatschappij meer heeft aan goede mensen dan aan een politieke partij.

De Tweede Kamerverkiezingen van 1918 – vrouwen mochten toen voor het eerst stemmen – leverden liefst 8 eenmansfracties op, terwijl er toen nog slechts 100 zetels te verdelen waren.

Er zijn in onze parlementaire geschiedenis beroemde eenmansfracties geweest. Sommigen waren direct gekozen, zoals die van communist Henk Sneevliet (1883-1942) en katholiek Charles Welter (1880-1972). Anderen bemachtigden hun zetel door afsplitsing, zoals Geert Wilders (weg bij de VVD) of Hero Brinkman (weg bij de PVV).

Een bijzondere plek onder de eenmansfracties neemt Hans Janmaat in. Bij de verkiezingen van 1982 werd hij als eenling gekozen voor de Centrumpartij. Twee jaar later werd hij daaruit geroyeerd en ging hij als eenling verder voor de Centrum Democraten.

Momenteel zijn er in de Tweede Kamer twee eenmansfracties: die van Van Haga en die van Femke Merel van Kooten-Arissen. Laatstgenoemde is weggelopen bij de Partij voor de Dieren, omdat zij het regime van Marianne Thieme beu was. Nu Thieme is opgestapt, overweegt zij terug te keren. Mijn advies: stem nooit op een eenling, maar behandel hem of haar met respect.

Max Pam

Onvrede ingeslikt

De Republikeinen in het Congres hebben het eindelijk aangedurfd uit de pas te lopen met president Trump. De ene na de andere Senator keerde zich tegen diens besluit de resterende Amerikaanse troepen weg te halen uit Noord-Syrië, waardoor Turkije vrij spel krijgt om de Koerdische milities aldaar aan te vallen.

De Republikeinse kritiek deed nauwelijks onder voor die van de Democraten. Met deze stap pleegt Trump verraad aan de Koerden, die een beslissend aandeel hadden in de ontmanteling van het IS-kalifaat. Hij sterkt Erdogan in zijn heerszuchtige aspiraties. En hij deelt een strategische bonus uit aan de vijanden van Amerika. Senator Lindsey Graham noemde het Amerikaanse vertrek zelfs gevaarlijker dan de terugtrekking uit Irak onder Obama.

Allemaal mooi en aardig, maar er valt toch moeilijk aan de indruk te ontkomen dat hier sprake is van plaatsvervangende flinkheid. Trumps nonchalante handjeklap met Erdogan kan zeer kwalijke gevolgen hebben in de inter­nationale arena, maar is geen zaak die de modale Amerikaanse kiezer hevig raakt. Dat ligt anders met de felle controverse rond Trumps poging om Oekraïne en China in te schakelen bij het onschadelijk maken van een potentiële politieke rivaal. Dit is een crisis die de hele Amerikaanse politiek dreigt te verlammen.

Ook bij dit presidentiële wangedrag staat bepaald niet ieder Republikeins Congreslid te juichen, maar het Witte Huis grijpt de door de Democraten ingezette afzettingsprocedure aan om de achterban te mobiliseren, die Trump blijft zien als kloeke strijder tegen een onverbeterlijke elite. En die achterban kan in veel staten de carrière van een politicus maken en breken.

Dus wordt de onvrede ingeslikt of hoogstens omfloerst geuit. Met tot nu toe één aperte uitzondering: Mitt Romney, Senator voor de staat Utah en uitdager van Obama in 2012. Hij keurde Trumps handelwijze ondubbelzinnig af.

Ik heb een zwak voor Romney. Dat heeft te maken met zijn vader, George Romney, die een halve eeuw geleden gouverneur van Michigan was. Als uitwisselingsstudent heb ik hem een keer ontmoet (en toen vermoedelijk ook Mitt de hand geschud).

Romney senior was een gematigde Republikein in de Eisenhowertraditie. Hij bevorderde sociale wetgeving en misschien wel zijn markantste daad was de open brief die hij schreef aan Martin Luther King met een steunbetuiging aan diens vrijheidsmars in Detroit. Alleen moest hij zelf verstek laten gaan, want de mars was op zondag, een heilige dag voor de mormoon Romney.

Zoon Mitt is een ander type politicus in een andere tijd. Maar voor hem geldt kennelijk wel: noblesse oblige.

Paul Brill

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden