Opinie

'De VVD is nooit een liberale partij geweest'

De VVD is een conservatieve volkspartij met een progressieve minderheid, betoogt John Jansen van Galen in dit opiniestuk. In Amsterdam was juist die vleugel altijd sterk.

Premier Rutte zet Amsterdamse kiezers weg als 'witte wijn sippende bewoners van de grachtengordel' Beeld ANP

Er is dezer dagen heel wat te doen over de VVD. De hoofdvraag, aan de orde gesteld door drie partijleden, tevens burgemeesters van grote provincieplaatsen, luidt: is het nog een liberale partij?

Ik zou daartegenover de vraag willen opwerpen: is de VVD ooit een liberale partij geweest?

"Het roer moet om," luidde de leuze waarmee de VVD ruim zeventig jaar geleden haar eerste verkiezingscampagne inzette. Daarmee wilde de partijleiding zeggen: geen toegeeflijkheid meer inzake het Indonesisch nationalisme, maar de beuk erin. Een half jaar later werd, met de VVD als regeringspartij, het sein gegeven tot de tweede politionele actie.

Zo bond de VVD behoudende kiezers aan zich. Progressieve liberalen waren tot de Tweede Wereldoorlog verenigd in de Vrijzinnig-Democratische Bond, die zijn aanhang vooral vond onder mensen met een vrij beroep en in Amsterdam, en in 1946 met andere partijen samenging in de Partij van de Arbeid.

Het prominente VDB-lid Pieter Oud, burgemeester van Rotterdam, beviel het echter niet tussen sociaaldemocraten die soms de Internationale aanhieven. Hij scheidde zich af en stichtte in 1948 met Heinekenbaas Dirk Uipko Stikker de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie.

Vrijzinnig-liberalen als Adolf Joekes, Anne Vondeling en Hein Roethof bleven achter in de PvdA en bliezen er als minderheid nog lang hun vrijzinnige partijtje mee.

Ruime visie
Stikker was een internationaal georiënteerd man met een brede blik die als minister van Buitenlandse Zaken de dekolonisatie van Indonesië zo goed mogelijk tot een redelijk einde probeerde te brengen, maar zijn partijgenoten in de Tweede Kamer zetten hem, onder aanvoering van Oud, de voet dwars en hij moest aftreden.

Sedertdien is de partij het strijdtoneel van een behoudende meerderheid (Oud, Harm van Riel), tegen een progressieve vleugel (Molly Geertsema), totdat in de jaren zeventig de jeugdige Hans Wiegel het pleit beslechtte en van de VVD een succesvolle conservatieve volkspartij maakte. De linkse, of 'echte', liberalen waren toen al massaal uitgeweken naar D66.

Een intrigerende vraag is waarom juist in Amsterdam de progressieve minderheid in de VVD steeds zo sterk vertegenwoordigd was, met als boegbeelden staatssecretaris en partijhistoricus Henk Vonhoff en het legendarische raadslid Huub Jacobse.

Er wordt dan vaak verwezen naar het wezen van Amsterdam als handelsstad dat tot openheid en een ruime visie zou inspireren en inderdaad zijn ook van andere partijen juist in de hoofdstad de linkervleugels sterk (maar in de PvdA was dat juist lange tijd de ijzerenheinige marxistische vleugel).

In de VVD had de leiding steeds veel te stellen met de eigenzinnige Amsterdammers, bijvoorbeeld toen raadslid Hans Gruijters, politicoloog en kroegbaas, weigerde het huwelijk van kroonprinses Beatrix bij te wonen omdat hij 'wel iets beters te doen had'.

De reacties waren van dien aard dat hij de partij verliet en D66 stichtte.

John Jansen van Galen

Journalist en publicist

Beeld ANP Kippa

De Amsterdamse of progressieve vleugel in de VVD (denk ook aan Anne Lize van der Stoel, Frank de Grave, Eric van den Burg) is lang beschermd omdat de partij niet te veel ruimte wilde laten aan de concurrentie op links, met name van D66.

Frits Bolkestein was de laatste die het kunststuk uithaalde zowel conservatieve kiezers als hoofdstedelijke intellectuelen aan de VVD te binden.

Grachtengordel
Sinds de concurrentie voor de VVD echter hoofdzakelijk van rechts komt (Pim Fortuyn, Geert Wilders, Thierry Baudet) lijkt het linkse liberalisme in de partij ten dode opgeschreven.

Die concurrenten winnen terrein met wat 'populisme' genoemd wordt, de kiezers naar de veronderstelde mond praten, maar daarin is sinds enige tijd nu juist de VVD kampioen, met premier Mark Rutte en fractievoorzitter Klaas Dijkhoff in de eerste linie.

Frits Bolkestein was de laatste partijleider die zowel conservatieve kiezers als hoofdstedelijke intellectuelen probeerde aan te spreken. Tegenwoordig stoot de VVD-leiding Amsterdamse kiezers bewust van zich af als 'witte wijn sippende' bewoners van 'de grachtengordel'.

Dus inderdaad: de VVD is geen liberale partij en is het ook nooit geweest.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden