Opinie

‘De troonrede geeft, hoe saai ook, de geest van onze democratie weer’

Dinsdag is het Prinsjesdag. John Jansen van Galen bepleit een nieuwe waardering voor de traditie, met name vanwege de waarde ervan als democratisch ritueel. 

Vergeleken met Groot-Brittannië zijn onze rituelen schaars en sober. Beeld Patrick van Katwijk/Getty Images

De Britse worsteling om het al dan niet verlaten van de Europese Unie mag ons wel trots stemmen op ons eigen democratisch stelsel. Niet alleen de regering heeft in Engeland geen oplossing meer voor de crisis, het parlement heeft evenmin enig idee, en voor zover het ideeën heeft, staan die haaks op elkaar. De vorige premier zag haar plan tot driemaal toe afgewezen door het parlement dat daartegenover geen eigen plan wist te stellen. De premier trad af en haar opvolger wilde het parlement ­tijdelijk buiten werking stellen.

Het levert boeiend politiek theater op, maar ook chaos en machteloosheid. Het Nederlandse politieke theater is heel wat minder levendig, maar wel effectief: met onder Rutte III na moeizaam en langdurig overleg bereikte akkoorden over de pensioenen, het klimaat en het kinderpardon. Wanneer dan over de overeengekomen oplossing alsnog ernstige onvrede heerst, wordt op Prinsjesdag een nieuwe tegemoet­koming toegezegd. Zo zal ook een uitweg ­ wordengevonden uit de stikstofcrisis die het land nagenoeg op slot deed.

Het Nederlandse stelsel is gebaseerd op consensus, overeenstemming. Soms lijkt de basis daaronder weggeslagen te worden. Bij de start van het kabinet-Rutte III, bijna twee jaar geleden, had slechts 38 procent van de kiezers er ­fiducie in en dat vertrouwen bleef tot het begin van dit jaar constant laag. Forum voor Democratie begon intussen aan een formidabele ­opmars, daarmee het domein van de constructieve middenpartijen verder verkleinend.

Gecompliceerde dossiers

Maar kijk nu eens! Een ruime meerderheid van de kiezers stelt er (volgens onderzoek van Maurice de Hond) vertrouwen in dat het kabinet ‘de rit uitzit’ en dat geldt behalve voor de aanhang van de coalitiepartijen ook voor bijna de helft van de GroenLinkskiezers en voor 43 procent van de PvdA-stemmers. Vier maanden geleden konden PVV en FvD, de rechtse opposanten van onze consensusdemocratie, rekenen op 36 zetels in de Tweede Kamer; nu nog slechts op 28, weinig meer dan de LPF in 2002 veroverde na de dood van Pim Fortuyn.

Toch staat ons democratisch stelsel onder druk. Wel zijn, zoals in de jaren zeventig, de ­traditionele middenpartijen VVD, CDA en PvdA opnieuw de drie grootste partijen – met dit verschil dat ze in 1977 samen 120 zetels hadden en nu virtueel ongeveer de helft daarvan: 63. Dat doet een beroep op oppositiepartijen om verantwoordelijkheid te nemen voor een beleid dat zij maar ten dele onderschrijven. ­Gelukkig stapten bij de laatste formatie D66 en ChristenUnie over hun schaduw heen door tot de coalitie toe te treden en werkten PvdA en GroenLinks constructief mee aan het oplossen van gecompliceerde dossiers.

Daarom zeg ik: leve Prinsjesdag! Een democratie is niet alleen een mechanisme om beslissingen te nemen, ze is ook een samenstel van ­rituelen. Nergens zie je dat duidelijker dan in Engeland, maar daar lijken de rituelen een lege huls geworden, die de onmacht om besluiten te nemen nauwelijks verhult.

Bij ons zijn de rituelen schaars en sober. De troonrede die de koning moet uitspreken is het tegendeel van gloedvol, het is een optelsom (en toen, en toen, en toen) van beleidsvoornemens van alle ministers afzonderlijk. Laat een commissie een paard ontwerpen: het wordt onvermijdelijk een kameel. De Troonrede is een typische consensustoespraak.

Lekken

Juist daarom moeten we er zuinig op zijn: de tekst geeft, hoe saai ook, de geest van onze democratie weer. Het is bedenkelijk dat staatssecretaris Menno Snel voor zijn beurt sprak en verklapte dat het kabinet de belasting op spaargeld schrapt, omdat spaarders er geen rente meer op krijgen. Zoiets hoort in de troonrede, ook al omdat het pas over twee jaar ingaat.

Decennia ergerde Den Haag zich aan journalisten die voortijdig uit de troonrede klapten. Henri Faas van de Volkskrant werd er in de jaren zestig voor uitgesloten van regeringspersconferenties, later maakte RTL’s Frits Wester een traditie van dit ‘lekken’. De premier trok dan een boos gezicht, maar nu kon een ­bewindsman zijn mond niet houden. Waarom niet? Waarschijnlijk om met een douceurtje te scoren bij mensen die het benauwd krijgen bij het vooruitzicht van mogelijke pensioen­kortingen. Met die scoringsdrift doet de staatssecretaris echter afbreuk aan het ritueel van Prinsjesdag en daarmee aan het broze draagvlak onder ons democratisch stelsel.

John Jansen van Galen, journalist en publicist. Beeld ANP Kippa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden