Max Pam en Paul Brill.Beeld Artur Krynicki

De repressieve heerszucht van Qassim Soleimani

PlusMax Pam en Paul Brill

Eén kwestie, twee visies: de Amsterdamse blik en een mondiale kijk op de actualiteit. Deze week: bij de dood van Soleimani.

Zaaier van verderf

In een uitzending van Nieuwsuur sprak Jeanine Hennis, de hoogste VN-vertegenwoordiger in Bagdad, haar bezorgdheid uit over de toekomst van Irak, nu Qassim Soleimani er niet meer is om zijn ‘stabiliserende’ rol te spelen. Daar keek ik wel even van op, om het vriendelijk te zeggen.

Een cynische variant van het toeval wilde dat praktisch op hetzelfde moment 56 Iraniërs de dood vonden toen paniek uitbrak bij de massale begrafenis van de door een Amerikaanse drone geliquideerde generaal. Dat drama is een metafoor voor het verderf dat hij decennia in het hele Midden-Oosten heeft gezaaid ter wille van de missionaire doelen van de Iraanse ayatollahs. Niet in de laatste plaats in buurland Irak, dat door het Iraanse regime feitelijk als een satellietstaat wordt beschouwd.

Dat hij de sjiitische milities die onder zijn patronage stonden, ook een bijdrage heeft laten leveren aan de strijd tegen het IS-kalifaat, is slechts een klein gelukje bij het veel grotere ongeluk waarin de regio door zijn optreden is gestort.

In een voortreffelijk artikel voor The New York Times memoreerde Thomas Friedman deze week dat Iran na de atoomdeal van 2015 een excellente kans had op economisch herstel en hernieuwd politiek prestige, maar het verkoos een regionale stokebrand te blijven met Soleimani als chef vuurspuwer. Hij maakte zijn land tot nog een geduchtere mogendheid dan het al was, maar viel ook ten prooi aan hoogmoed. Zijn pogingen om pro-Iraanse milities in Libanon en Syrië te voorzien van precisiegeleide raketten, mislukten volledig. Onbeantwoorde provocaties, zoals de beschieting van de Saoedische olievelden, zag hij als een teken van Amerikaanse zwakte en een vrijbrief om nog brutaler te opereren. Die mis­rekening bekocht hij met zijn dood.

Het lijdt geen twijfel dat Soleimani grote populariteit genoot in eigen land en onder zijn buitenlandse strijdmakkers. Maar laten we ons door de – deels georkestreerde – uitingen van volkswoede over zijn liquidatie geen rad voor ogen draaien: hij werd ook intens gehaat. De repressieve heerszucht waarvan hij het vliegwiel bediende, leidde tot massale protesten in Libanon, Irak en Iran zelf.

De machthebbers in Teheran lijken te beseffen dat ze zich geen regelrechte confrontatie met de VS kunnen permitteren. Ze schreeuwen moord en brand, maar de feitelijke vergeldingsactie heeft voornamelijk symbolische betekenis.

Er is beperkt zicht op de machtsverhoudingen in Teheran en het valt dus moeilijk te zeggen of Soleimani’s subversieve geest voorlopig in de fles zal blijven. Wat ik wel weet, is dat het diplomatieke circuit in het Midden-Oosten gebaat is bij een kritischere blik dan die van mevrouw Hennis.

Paul Brill

In de kaart spelen

Sommige schrijvers blijven actueel, ook al zijn zij al jaren dood. Dat geldt zeker voor Karel van het Reve (1921-1999) – slavist, kenner van de Russische literatuur en correspondent voor deze krant in Moskou. Onlangs is van hem de verzamelbundel Karel van het Reve voor gevorderden verschenen, essays bijeengebracht door zijn zoon David.

Veel stukken van Karel gaan over de Sovjet-Unie in al haar verschijningsvormen, maar de politieke mechanismen die hij beschrijft, hebben een grotere reikwijdte. Wie bijvoorbeeld meer wil begrijpen van de reacties op de Amerikaanse bom waarmee de Iraanse generaal Qassim Soleimani een kop kleiner werd gemaakt, kan veel terugvinden in het werk van Karel van het Reve.

Zoals bekend kregen Karel en zijn broer Gerard hun opvoeding in een communistisch gezin. Beiden zouden later renegaten worden, waarbij vooral Karel het zou opnemen voor de Russische dissidenten. Wat me in de bundel opviel, is dat Karel bij zijn kritiek op het communisme en de Sovjet-Unie vaak te horen kreeg ‘dat hij de vijand in de kaart speelde’. Wie het niet eens was met de communistische leerstellingen, speelde het kapitalisme in de kaart, en dan met name het Duits revanchisme en de CIA. Later zou Karel op de vraag, of hij een CIA-agent is geweest, altijd antwoorden: “Dat mogen wij niet zeggen.”

Het in-de-kaart-speelargument vind je ook terug in de commentaren op het Midden-Oostenconflict. In de Nederlandse media duurde het even voordat men in de gaten had dat Soleimani een schurk is geweest van het Gestapotype – op de radio hoorde ik zelfs iemand zeggen dat het zo zielig was voor diens vrouw – maar toen de terroristische misdadigheid van de generaal eenmaal was ingedaald, werd ons meegedeeld dat Trumps bom alleen maar Islamitische Staat en Al Qaida in de kaart speelt. Het stond zelfs groot in een Volkskrant-kop. Of dat zo is, weet niemand. Voor hetzelfde geld pakt het heel anders uit. De eerste tekenen wijzen vooralsnog niet op een verdere escalatie.

Er is nog een verschijnsel waar Karel van het Reve al op wees. Ook in de Sovjet-Unie werden openbare demonstraties van verontwaardiging en rouw georkestreerd. Als kameraad Pjotr niet meeliep, kreeg hij een negatieve aantekening op zijn conduitestaat. Zo zal het ongeveer ook in Iran gaan. De Perzen zijn een oud en verheven volk. Als zij op de televisie hun parlementariërs schuimbekkend zien schreeuwen “Wraak!” en “Dood aan Amerika!”, zullen ook zij gaan denken: door welke belachelijke idioten worden wij geregeerd? Dat zal op den duur effect hebben, ook al worden alle vijanden van het volk eindeloos in de kaart gespeeld.

Max Pam

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden