Maarten Moll. Beeld Sjoukje Bierma
Maarten Moll.Beeld Sjoukje Bierma

‘De laatste Jood van Vinnytsja’

PlusMaarten Moll

Gestopt op de brug tussen de Plantage Middenlaan en het Alexanderplein om naar een stel zwanen te kijken. Hoe heet deze brug eigenlijk?

Jules Schelvisbrug.

Lang werd deze brug, brug 264, in de volksmond de Artisbrug genoemd. In 2016 wilde de gemeente Amsterdam af van die officieuze naam. In de herfst van dat jaar kreeg de brug haar officiële naam. Meer dan vier jaar fietste ik in onwetendheid over deze brug. (De naam staat er duidelijk op, maar wie kijkt nog welke naam een brug draagt?)

Jules Schelvisbrug. Amsterdammer Jules Schelvis overleefde het vernietigingskamp Sobibor. Indrukwekkende man met indrukwekkende verhalen. Pas na zijn pensionering ging hij vertellen over zijn oorlogstijd. En trad hij op als medeaanklager in het proces tegen Ivan Demjanjuk, een kampbewaker van Sobibor met de bijnaam Ivan de Verschrikkelijke.

Denkend aan het verschrikkelijke moet ik vaak denken aan een foto die ik ooit zag. Een Joodse man aan een graf, er liggen al lichamen in. Een Duitse soldaat, met een rond brilletje (model ziekenfonds) staat naast de man en richt zijn pistool op het hoofd van de man, klaar om hem te executeren. Er staan een heleboel Duitsers toe te kijken.

De man, geknield bij het graf kijkt in de lens. Zou de fotograaf nog iets geroepen hebben om de aandacht van de man te vangen? (Wat is ‘Kijk eens naar het vogeltje’ in het Duits?) De man met het pistool wacht op de klik van het afdrukken voor hij zelf afdrukt.

De man aan het graf is keurig gekleed, misschien dacht hij die ochtend nog dat hij gewoon naar zijn werk zou gaan. Hij heeft zijn jas over zijn rechterarm geslagen, alsof hij na het nemen van de foto weer op kan staan, alsof dit niet aan het gebeuren is.

De man leeft nog. Steeds als ik naar die foto kijk, leeft de man nog.

Lang hoefde ik niet te weten wie hij was. Hij stond symbool voor het verschrikkelijke. Geregeld zocht ik hem op. Misschien om iets te begrijpen van wat niet te begrijpen is. Om hem nog even in herinnering te roepen.

Ik kwam meer over hem te weten, omdat Ester Versloot op onderzoeksjournalistiek.net een verhaal schreef over de foto. Die is genomen op 19 september 1941 in het bos van Piatnichansky, bij de Oekraïense stad Vinnytsja. De naam van de man is onbekend, maar achterop de foto staat een lugubere zin: ‘De laatste Jood van Vinnytsja’.

Naamloos het graf in.

Bijna twee jaar later, juni 1943, werd Jules Schelvis op transport gezet naar Sobibor. Hij stierf op 3 april 2016 op 95-jarige leeftijd. Een halfjaar later werd er een brug naar hem vernoemd. Vanaf nu denk ik ook aan die man met zijn jas over zijn arm als ik over de Jules Schelvisbrug fiets.

Maarten Moll schrijft over dagelijkse beslommeringen in de stad. Lees al zijn columns terug in het archief.

Reageren? m.moll@parool.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden