Opinie

‘De komende tijd moeten we veel gewoonten opnieuw bezien. Daar ligt een kans’

De coronacrisis stelt vanzelfsprekendheden ter discussie. Dat is een kans en geeft ruimte aan morele moed, schrijven hoogleraren Naomi Ellemers en Martin van Hees. 

Beeld Getty Images/Johner RF

We hebben de neiging te denken dat we zelf bepalen hoe we ons gedragen en dat dit allemaal persoonlijke keuzes zijn. Bijvoorbeeld of we ons wel of niet bemoeien met het huiswerk van onze kinderen, wat we wel of niet aan onze buren vertellen, hoe vaak we bij opa en oma op bezoek gaan, en hoe we ze dan bijvoorbeeld begroeten.

Terwijl we leven in deze overtuiging, vergeten we dat veel gedragskeuzes helemaal niet persoonlijk zijn. Ze worden ook beïnvloed door wat anderen doen en vinden over wat hoort en wat niet hoort, wat goed of slecht is. Dat zijn de sociale normen die ons gedrag bepalen.

In grote lijnen zijn we het daarbij vaak met elkaar eens. Over de hele wereld vinden mensen het goed om voor elkaar te zorgen en slecht om elkaar schade toe te brengen, maar wat dat precies betekent kan van situatie tot situatie verschillen. Als de omstandigheden radicaal veranderen is niet meer duidelijk hoe het hoort en moet. Tot vorige week was een voorbeeld van goede zorg om oudere en zieke kennissen of familieleden op te zoeken en bij te staan. Nu is het juist een teken van goede zorg om er niet heen te gaan.

Vol perron

Veel normen zijn zo vanzelfsprekend dat we er ons er pas van bewust worden als ze overtreden worden. Of als we in een situatie komen die we niet goed kennen. Dat is het geval als we op vakantie in een ver land zijn, of als we bij een ander bedrijf gaan werken. Door reacties van anderen worden we ons dan bewust van het feit dat wat wij normaal vinden nu ineens onverwacht of zelfs ongewenst is.

Die fijnmazige stelsels van regels zijn niet per decreet in het leven geroepen. We hebben nooit gezamenlijk afgesproken dat we elkaar voortaan gedag zeggen, net zomin als we hebben besloten dat instappers op het perron voorrang geven aan passagiers die uit de overvolle trein stappen. Onze sociale normen zijn ontstaan omdat ze helpen om – zonder er veel woorden aan vuil te maken – dagelijks gedrag van individuen op elkaar af te stemmen. De normen zorgen ervoor dat we weten wat we van elkaar kunnen verwachten, zodat we beter met elkaar kunnen samenwerken en samen kunnen leven. Maar ze gelden alleen in een bepaalde situatie: als er bijna niemand meer met de trein reist, maakt het ook niet meer uit in welke volgorde we in- en uitstappen.

Dit is wat we nu meemaken: ineens staat de wereld op zijn kop. Alles wat vanzelfsprekend was is plotseling weggevallen. We weten niet meer goed wat wel of niet helpt om ons gedrag op elkaar af te stemmen, of om deze lastige periode zo goed mogelijk door te komen. Niemand heeft ervaring met wat we nu meemaken. Op internet circuleren allerlei tegenstrijdige adviezen. Hoe gaan we dit aanpakken?

Irritant

Mensen die als eerste tot de conclusie komen dat iets wat ‘iedereen’ doet niet langer acceptabel is, tonen morele moed. Normaal gesproken hebben mensen de neiging zich tegen dit soort morele leiders te verzetten: we willen zelf bepalen wat goed voor ons is. Dus wanneer anderen ons aanspreken op ons gedrag, het beter weten, of vertellen wat goed voor ons is, vinden we dat vooral irritant. Waar bemoeien ze zich mee, en wat verbeelden ze zich wel?

Dat gebeurt niet alleen als we gemaakte regels overtreden, maar zelfs als we ons niet gedragen volgens onze eigen idealen. Denk aan ambities als minder vlees eten, minder vliegen, meer tijd nemen voor ons gezin, of beter op onze gezondheid letten. We houden er niet zo van als mensen ons aanspreken op dit soort keuzes – dat blijkt keer op keer uit onderzoek. Dit zorgt er vaak voor dat we terughoudend zijn in het bespreken van wat we wel of niet moreel acceptabel vinden, bijvoorbeeld op het werk. Het zorgt er ook voor dat we dikwijls kritisch zijn op mensen die de morele moed hebben om het anders aan te pakken dan de rest. Zulke gesprekken leiden al snel tot ruzie en ongemak, of polarisatie en het ontstaan van verschillende kampen.

Maar nu is alles anders. Normaal gesproken vraag je niet aan je collega’s of het hun kinderen lukt zelfstandig huiswerk te doen, of hoe ze huishoudelijke taken met hun partner verdelen. Nu veel Nederlanders gedwongen thuiswerken en scholen gesloten zijn, kun je je werk alleen goed op elkaar afstemmen als je meedenkt over de praktische problemen die collega’s ervaren in hun thuissituatie.

Het vraagt morele moed om bestaande normen ter discussie te stellen, en moreel leiderschap om ook de vanzelfsprekendheid van alledaagse handelingen opnieuw te bezien. Ruttes oproep om niet meer handen te schudden is een mooi voorbeeld. Er is geen juridische basis voor: er zullen bij overtreding geen boetes worden uitgedeeld, en Rutte zelf toonde meteen hoe lastig het is zo’n vaste gewoonte te door­breken. Dat die oproep alweer zo lang geleden lijkt, laat de kracht zien van dit soort informele afspraken. Het is het snel een vanzelfsprekende nieuwe norm geworden, waar iedereen elkaar aan herinnert, en zich zonder morren aan houdt. En dat is bijzonder.

De komende tijd moeten we veel vanzelfsprekendheden en gewoonten opnieuw bezien. Daar ligt ook een kans om te praten over dingen waar we niet meer over nadachten, een kans om opnieuw af te spreken wat we wel of niet acceptabel vinden. Want als er iets duidelijk is geworden dan is het hoe zeer we afhankelijk zijn van elkaar en van de bereidwilligheid van anderen om zich aan zelf opgelegde gedragsregels te houden. We moeten elkaar helpen een nieuw evenwicht te vinden. In een wereld die nooit meer helemaal hetzelfde zal zijn.

Martin van Hees, hoogleraar ethiek aan de Vrije Universiteit Amsterdam.
Naomi Ellemers, hoogleraar sociale, gezondheids- en organisatiepsychologie aan de Universiteit Utrecht.Beeld Jack Tillmanns
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden