Opinie

‘De elitaire Sigrid Kaag kan het volk redden’

Wordt Sigrid Kaag de eerste vrouwelijke premier van Nederland? Politiek filosoof Carola Schoor geeft Kaag alleen een kans als ze haar elitaire uitstraling omarmt.

Sigrid Kaag lijkt vooral het populisme van Thierry Baudet en Geert Wilders te willen aanvallen.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Toen Sigrid Kaag besloot lijsttrekker te worden van D66 kondigde zij aan ‘het populisme’ te gaan bestrijden. Haar anti-populisme lijkt vooral een antwoord op het populisme van Geert Wilders en Thierry Baudet. Maar veel belangrijker is dat ze zich afzet tegen Mark Rutte. Als openlijke concurrent voor het Torentje is hij haar gedroomde opponent.

Rutte profileerde zich in het verleden meermaals als ‘goede populist’. Dit zette hij tegenover ‘fout populisme’ – de politiek van Baudet en Wilders. Fout populisme zorgt volgens Rutte voor de chaos die we kennen van Trump en de brexit. Dat moeten we niet willen in Nederland. Stabiliteit, meedoen, samenwerking – daar hebben we wat aan, betoogt Rutte.

Dat is op zich niet populistisch; het populisme van Rutte zit hem meer in zijn gedrag. Op YouTube circuleert bijvoorbeeld een filmpje waarin Rutte voorbijloopt met een beker koffie, waar hij per ongeluk uit knoeit. Toevallig staan er schoonmakers met mop en emmers in de buurt. Wat doet Rutte? Hij grijpt de mop en ruimt snel zijn eigen troep op. Hij mag dan de premier zijn, hij voelt zich niet beter dan de schoonmaker.

‘Gewoon mens’

Met ‘een gewoon mens zijn’ alleen ben je nog geen populist, en ook geen ‘goede’. Je moet ook opkomen voor gewone mensen, en privileges van de elite bestrijden. Ook dat doet Rutte. Zo ging hij niet langs zijn zieke moeder, omdat dat niet mocht door de coronamaatregelen. Een premier heeft geen privileges en houdt zich dus aan de regels.

In Italië snapten ze daar niks van; daar vonden ze het een bewijs voor zijn kille karakter. De Italiaanse logica past bij het ‘elitisme’; hierin is de elite de redder van het volk. Zo’n uitzonderlijke held mag best privileges hebben, als hij of zij maar een echt goed karakter heeft. Het gaat immers om vertrouwen. Dat past minder bij Nederland. Hier zijn we meer van het goede populisme, dat ook wel ‘pluralisme’ wordt genoemd. Gelijke monniken gelijke kappen, en geen kop boven het maaiveld – dat soort werk.

Toch is elitisme in Nederland niet kansloos, zo lieten bijvoorbeeld Frits Bolkestein en Pim Fortuyn zien. Zij straalden uit dat juist de elite het land moet besturen, want die kunnen dat het beste. Hier draait het om vertrouwen in leiders, het geloof dat ze inderdaad het beste doen voor het land. Deze stijl past op zich beter bij de VVD, omdat elitisme altijd ook een beetje behoudend is – net als de VVD. Maar Rutte vermijdt deze stijl. Hiermee ontwijkt hij behendig de kritiek van populisten op ‘de corrupte elite’. Rutte heeft zelfs kritiek op de elite: “De winst van de bedrijven klotst tegen de plinten en nog gaan de salarissen van het personeel niet omhoog. Daar moet iets aan gebeuren.”

Slimme keuze

Kaag zie je niet zo gauw voor je als gezellige buurtgenoot met wie je even een praatje maakt. Ze komt wat afstandelijk over. Elitair. En dat lijkt in haar nadeel. Ze spreekt zes talen, maar daarop krijgt ze op Twitter alleen maar kritiek. Dit alles maakt haar keuze voor antipopulisme slim. Ze kan wel proberen over te komen als een gewoon mens, maar dat past niet bij de rest van haar politieke identiteit, als VN-diplomaat, onderhandelend op het hoogste wereldniveau. De wedstrijd wie het ‘aardigst’ is, zal ze nooit van Rutte winnen. Daarom kan ze beter haar elitaire imago gebruiken om zich te onderscheiden van Rutte – net zoals Baudet zich onderscheidt van Wilders. Ook Baudet laat zien dat elitair zijn geen diskwalificatie hoeft te zijn voor de kiezers.

Wel is cruciaal dat ze haar goede karakter laat zien. Dat ze niet kil is, en het hart op de goede plaats heeft. Dat ze misschien niet ‘gewoon’ is, maar dat ze wel het goede doet. En ook af en toe zegt hoe het moet. Ze hoeft dan niet, zoals Rutte, te zeggen dat mensen ‘hun bek moeten houden’, want dat wordt afgedwongen door duidelijke regels en handhaving. Omdat ze wel de baas durft te zijn. Daar is op dit moment bovendien duidelijk behoefte aan in Nederland, vooral tijdens deze coronacrisis. Die vraagt om een meer elitaire politieke stijl.

Zowel gewoon als buitengewoon

Als het Kaag lukt zo over te komen, maakt ze een kans in de verkiezingen: het geeft Kaag een voordeel over populisten. Zij kan zichzelf heel natuurlijk neerzetten als ‘buitengewoon’. Populisten kunnen dat niet, want die zijn juist ‘gewoon’. Het is overigens een bekend probleem voor populisten dat ze tegelijkertijd ‘gewoon’ en ‘buitengewoon’ moeten zijn. Want waarom zou je op een gewoon iemand stemmen? Kaag heeft dat probleem niet.

Kaag heeft eigenlijk vooral één probleem, en niet het minste: ze moet ons overtuigen – tegen het dominante frame van twintig jaar populisme in – dat de elite goed is. We moeten in haar gaan geloven, en ervan overtuigd raken dat de elite niet corrupt is, maar juist de redder van het volk. Een dominant frame ombuigen is moeilijk, maar niet onmogelijk. Soms draait een beeldvorming plotseling om, en kaatst als een boemerang terug. En dan zitten plotseling de populisten in het beklaagdenbankje, in plaats van de elite. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren als Trump in november de verkiezingen verliest. Of als straks, na de coronacrisis, blijkt dat de populistische regimes relatief veel meer coronadoden hadden dan landen zoals Nederland. Er is dus nog van alles mogelijk. Het wordt een spannende winter.

Carola Schoor is politiek filosoof en promoveerde onlangs cum laude aan de Universiteit Maastricht op het onderwerp politieke stijl en populisme.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden