Opinie

‘Bij isolatie voel je je bijna geen mens meer’

Ongedocumenteerden in vreemdelingendetentie isoleren is mensonterend, stelt onderzoeker Mahtob Boot. ‘In isolatie verblijf je 23 uur per dag in een kale cel en mag je 1 uur luchten.’

Een cel die gebruikt wordt voor vreemdelingendetentie.Beeld Robert Glas/HH

In Nederland zijn er drie vreemdelingendetentiecentra. Hier zitten on­gedocumenteerden in afwachting van uitzetting naar hun land van herkomst. Zij zitten hier dus niet omdat zij een misdaad hebben begaan.

De confronterende werkelijkheid is dat deze mensen soms maandenlang vastzitten. Wanneer ze om uiteenlopende redenen niet kunnen worden uitgezet, worden ze alsnog vrijgelaten en komen ze op straat terecht. Vervolgens bestaat de kans dat ze opnieuw worden opgepakt en in vreemdelingendetentie worden geplaatst: een vicieuze cirkel.

Volgens het Rode Kruis verblijven er naar schatting tussen de 35.000 en 70.000 ongedocumenteerden in Nederland. Sommigen wonen hier al hun hele leven en spreken vloeiend Nederlands, maar vallen tussen wal en schip: ze zijn hier niet welkom, maar kunnen ook niet terug.

Isolatie en haaruitval

Uit een recent onderzoeksrapport van Amnesty International, Dokters van de Wereld en Meldpunt Vreemdelingendetentie blijkt dat in vreemdelingendetentie steeds vaker gebruik wordt gemaakt van de maatregel isolatie. Tussen 2016 en 2019 was er een toename van 86 procent van het aantal isolatieplaatsingen per maand. In 2016 waren er nog 468 isolatieplaatsingen, in 2019 waren dat er 1176. Ongedocumenteerden kunnen in een isoleercel terechtkomen wanneer zij bijvoorbeeld weigeren in een normale cel te verblijven met iemand anders (wat de norm is in vreemdelingen­detentie) of wanneer zij zich suïcidaal uiten.

In isolatie verblijven ze 23 uur per dag in een kale cel en mogen ze 1 uur luchten. Ongedocumenteerden zitten hier soms maandenlang opgesloten. Ondanks de kritiek van medische experts, psychologen en mensenrechtenorganisaties blijft het in het politieke debat angstvallig stil rondom dit onderwerp.

Het was voor mij lastig een voet tussen de deur te krijgen bij een nauwelijks transparante institutie als een vreemdelingendetentiecentrum. Mijn verzoek tot een kritisch onderzoek naar isolatie werd door het detentiecentrum in Rotterdam in elk geval afgewezen. Toch is het mij gelukt voor mijn onderzoek ongedocumenteerden te spreken die in vreemdelingendetentie in isolatie hebben gezeten. “Ik vraag me nog steeds af wat het verschil is tussen een crimineel en een illegaal die wordt opgesloten om zo te proberen diegene uit te zetten. Het lijkt gewoon alsof je een crimineel bent, dat je iets hebt misdaan weet je,” vertelde een voormalig ingeslotene.

Isolatie is schadelijk, inhumaan en vernederend. Er is bijna volledige afwezigheid van zintuiglijke prikkels en betekenisvol sociaal contact. De ongedocumenteerden die ik sprak, ervoeren stress en lichamelijke klachten, zoals haaruitval. Ook voelden zij een grote mate van machteloze afhankelijkheid en een verlies van autonomie. Ze gingen twijfelen aan hun zelfbeeld en eigen moraliteit: ben ik een slecht mens? Zo niet, waarom zit ik hier dan en waarom word ik gestraft?

Een groot onrechtvaardigheidsgevoel overheerst: “Je voelt je zwak, je voelt je gekleineerd. Je voelt je bijna geen mens meer. Je denkt van: oké, degene die dit met mij doet, of híj is geen mens of ík ben geen mens.” Isolatie raakt aan alle aspecten van het mens-zijn en is daarmee een achterhaalde en buitenproportionele maatregel.

Uit het zicht verstopt

Uiteindelijk zijn het bestaan van vreemdelingendetentie en hierbinnen het gebruik van isolatie de verdrietige symptomen van een systeem dat vervreemding en ontmenselijking in de hand werkt. Ongedocumenteerden verkeren al in de marge van de samenleving en worden verbannen naar een afgezonderd detentiecentrum waar de burgermaatschappij ze al helemaal niet meer hoeft te zien. Ze lijken niet te bestaan en daarmee hun lijden ook niet.

Dit is de uitkomst van de aard van het maatschappelijk en politiek debat rondom Nederlands en Europees vluchtelingen- en asielbeleid waarin wordt gesproken in termen van ik en de ander. Vluchtelingen worden vaak gepresenteerd als plotseling oprijzend uit landen die ver van ons af staan. Veelgebruikte uitspraken als ‘vluchtelingenstromen’ of ‘Europa wordt overspoeld door migranten’ plaatsen deze groep buiten onszelf en ondermijnen de humane benadering van de ander als medemens. We slagen er niet in structureel na te denken over hoe wij mensen ontvangen en in de toekomst onze samenleving willen inrichten. In plaats van energie te steken in het ‘anders maken’ van mensen die een dringend appèl op ons doen, zou de focus moeten liggen op de vraag hoe we het fenomeen van migratie – dat van alle tijden is – in goede banen kunnen leiden.

Wat pijnlijk duidelijk wordt, is dat de gehanteerde vorm van isolatie de status van Nederland als gezonde rechtsstaat in zijn kernprincipes aantast. Het huidige ontmoedigingsbeleid reduceert ongedocumenteerden tot enkel hun juridische positie en verliest daarmee medemenselijkheid uit het oog. We mogen de betonnen muren en omheiningen van prikkeldraad van het detentiecentrum niet laten dienen als oogkleppen.

Nederland dient ongedocumenteerden als mens te behandelen in plaats van als al dan niet rechthebbende juridische entiteiten. De afschaffing van isolatie is het noodzakelijke begin. Daarnaast impliceren benamingen als ‘vreemdeling’ of ‘illegaal’ dat de ander ver van ons af staat en van ons afwijkt. Om een collectieve houding van nabijheid te creëren, zijn nieuwe bewoordingen nodig voor mensen die een beroep op ons doen. Hopelijk is dit het begin van een heroverweging van een systeem waarin we kwetsbare en hulpbehoevende mensen detineren en daarmee buiten het gezichtsveld van de publieke opinie plaatsen.

Mahtob Boot is onderzoeker.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden