Plus Opinie

‘1969 was ook hier een roze keerpunt’

Dit jaar worden overal ter wereld de Stonewallrellen herdacht. Volgens Mark Bergsma waren er in Nederland ook veel (kleine) protesten die de moeite van het herdenken waard zijn.  

1969: in Den Haag was de eerste Nederlandse demonstratie voor homorechten. Beeld ANP

Dit jaar herdenken we de Stonewallrellen in New York, die vijftig jaar geleden plaatsvonden. Deze historische gebeurtenis leidde in 1970 in diezelfde stad tot de eerste Gay Pride ter wereld. Het zou nog tot 1977 duren voordat in Amsterdam de eerste grote homodemonstratie werd georganiseerd. Toch begon de lhbt-beweging in Nederland zich ook in 1969 al flink te roeren– al bestond die verzameling van letters toen overigens nog niet.

In hetzelfde jaar als de Stonewallrellen was de eerste Nederlandse homodemonstratie in Den Haag. Het protest was klein, braaf en de betogers hulden zich in keurige kleding, maar toch was het voor die tijd een ongekende actie. Niet eerder waren homoseksuelen in het openbaar in opstand gekomen tegen hun in de wet vastgelegde onderdrukking.

Het protest werd georganiseerd om Artikel 248bis uit het Wetboek van Strafrecht te halen. Het artikel verbood seksueel contact met iemand van het gelijke geslacht onder de 21 jaar. Discriminerend, want voor hetero’s was en is die grens 16 jaar.

Achtergrond hiervan was de opvatting dat homoseksualiteit niet zozeer een aangeboren natuurlijke variant was – zoals de homobeweging destijds betoogde – maar eerder een stoornis of afwijking die vooral door verleiding werd aangemoedigd.

De actie had succes, want in 1971 werd het wetsartikel geschrapt en daarmee werd de minimumleeftijd voor heteroseksuele en ­homoseksuele handelingen dezelfde. In totaal waren er sinds 1911 zo’n 5000 mensen vervolgd voor overtreding van het gewraakte artikel.

Vrij Nederland

Niet alle revoluties vinden plaats op een plein of op straat. Opstand vind je in verschillende vormen en op onverwachte plekken. Lhbt’ers zouden pas vanaf 1977 massaal de straat opgaan, maar dat betekent niet dat er in de tussentijd niets gebeurde. In 1969 broeide het in de Zettertjes: de contactadvertentierubriek van het Amsterdamse weekblad Vrij Nederland.

Van het begin in 1963 tot aan het einde in 1990 waren de Zettertjes één van de meest besproken rubrieken van Nederland. Met name vanaf het einde van de jaren zestig werden de contactadvertenties met rooie oortjes gelezen. De één sprak er schande van, terwijl de ander de rubriek juist prees voor zijn taboedoorbrekende functie: ‘Wanneer je niet zo voor de hand liggende verlangens hebt, is het lastig om in het dagelijkse leven een verwante geest te vinden. Op elk potje past wel een deksel, zegt men, maar soms is de deksel verstopt.’

Nederlanders zochten in 1969 al decennialang – als een soort Tinder avant la lettre – naar elkaar via een advertentie, maar midden jaren zestig was er iets veranderd. Er dook een groep op die tot die tijd vooral een ondergronds bestaan had geleid: lhbt’ers. 

Of ‘verstopte dekseltjes’, zoals de Nederlandse schrijver Alfred Kossmann ze destijds had genoemd. Via de Zettertjes stapten ze uit de schaduw om in het openbaar op zoek te gaan naar liefde, seks en gezelligheid. Dit was revolutionair én gewaagd!

Op de redactie van het weekblad heerste nog een tijdje onenigheid over hoe om te gaan met deze ‘nieuwe’ adverteerders. De oproep verscheen eerst niet onder het kopje kennismaking, zoals de hetero-oproep, maar werd tussen de diversen geplaatst – inderdaad: tussen de vouwwagens en een serie encyclopedieën, maar na flink wikken en wegen kwam iedereen eind jaren zestig in dezelfde categorie terecht.

Politieke erkenning

Dit was baanbrekend voor die tijd, omdat lhbt’ers hiermee een platform kregen in de gevestigde pers en niet meer alleen veroordeeld waren tot adverteren in obscure seksbladen. Sowieso bereikten lhbt’ers daarvoor zowel de plaatselijke als de gerenommeerde landelijke kranten niet. Die stonden er huiverig tegenover.

Eind 1969 was het hek van de dam. Alle facetten van het seksuele verkeer passeerden er de revue. Partnerruil, groepsseks, mannen die mannen zochten, vrouwen die op zoek waren naar vrouwen, en liefhebbers van SM en andere onorthodoxe liefhebberijen.

Als Amsterdamse stratenmaker (‘lekkere kop, behaard, fors gesch.’) kon je gewoon op zoek gaan naar een ruige seksvriend tot zestig jaar. Als dat was wat je wilde, plaatste je een Zettertje in de advertentierubriek van Vrij Nederland. Voor de één sodom en gomorra, voor de ander het walhalla voor zijn (seksuele) verlangens.

De Zettertjes floreerden in een tijd dat de nationale en internationale lhbt-beweging zelfverzekerder en mondiger werd. Na jarenlang stilzwijgen was de maat vol en de tijd rijp. Het vormde het begin van een lange strijd voor sociale en politieke erkenning.

Geschiedenis als sleutel

Pride Amsterdam herdenkt dit jaar de Stonewallrellen en heeft als thema ‘Remember the past, create the future’. Geschiedenis als sleutel voor de toekomst. Een mooi initiatief en een ode aan hen die moedig genoeg waren om zich uit de schaduw te vechten.

Laten we daarbij ook denken aan de baan­brekende kleine protesten en plekken die veel hebben betekend, maar waar je de revolutie niet meteen zou verwachten.  

Mark Bergsma. Publiekshistoricus, mede­oprichter van Van Gisteren, werkplaats voor historische projecten.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden