Binnenland Bewaar

Duurzaamheid als een klassenkwestie

'Vooral een hoogopgeleide voorhoede profiteert van verduurzaming van de stad'
'Vooral een hoogopgeleide voorhoede profiteert van verduurzaming van de stad' © Elmer van der Marel

Sociaal wetenschapper Shivant Jhagroe promoveerde onlangs aan de Erasmus Universiteit op een onderzoek naar stedelijke transitiepolitiek. Wat voor sociale en economische effecten heeft bijvoorbeeld de omslag naar een duurzamere stad? Onder meer schonere lucht en meer groen, zou je denken, maar geldt dat voor alle stadsbewoners?

Een duurzamere stad is een van de thema's die tegenwoordig bij veel stadsbestuurders in de belangstelling staan. Daar is volgens Jhagroe in essentie helemaal niets mis mee, maar dergelijk beleid wordt veelal gepresenteerd als iets gemeenschappelijks, terwijl belangrijke thema's over het hoofd worden gezien.

"Wat je ziet, is dat er vaak labels gekozen worden waar eigenlijk niemand tegen kan zijn. Een veerkrachtige stad, een 'smart city', een duurzame stad. Wie wil dat nou niet? Het is bedoeld om breed draagvlak te creëren onder stedelingen."

Neveneffecten
De wil om die verandering in gang te zetten heeft echter ook onbedoelde neveneffecten. "In het geval van de duurzame stad wordt vaak ingezet op snel resultaat, op zonnepanelenprojecten of het vol zetten van de stad met laadpalen voor elektrisch vervoer, maar er is vaak te weinig aandacht voor de vraag wie daar gebruik van maken. En vooral: wie dat niet doen."

Ongelijke verhoudingen worden, onbedoeld weliswaar, bevestigd en soms zelf versterkt.

Volgens Jhagroe is het vooral een hoogopgeleide voorhoede die profiteert. "De mensen die de kennis hebben en de voordelen van verduurzaming zien, maken eerder gebruik van subsidieregelingen en dergelijke. Bovendien hebben zij vaak ook het geld om te investeren."

Kwetsbaardere groepen hebben die kennis en middelen vaak niet. Het resultaat is dat inwoners in bepaalde wijken achterblijven. "Maar denk ook aan de Congoleze kinderarbeiders die kobalt winnen voor de accu's van 'onze' elektrische auto's. Op die manier worden ongelijke verhoudingen, onbedoeld weliswaar, opnieuw bevestigd en soms zelf versterkt."

Kwetsbare groepen zouden eigenlijk als eerste moeten profiteren van duurzame maatregelen.

Daar zijn ook heel zichtbare voorbeelden van in de stedelijke omgeving. Zo geeft Jhagroe een voorbeeld van een achterstandswijk in Rotterdam waar een grote groene foto op een blinde muur is geplaatst. Een illusie van vergroening van de openbare ruimte, 'een soort fata morgana', aldus Jhagroe, terwijl in andere delen van de stad wel écht groen in de openbare ruimte wordt toegevoegd.

Blinde vlekken
Volgens de sociaal wetenschapper is het opvallend dat dit soort 'ecologische' ongelijkheid in het denken over een duurzame stad nauwelijks aandacht krijgt. "Het zijn blinde vlekken in het beleid."

Volgens Jhagroe kiezen beleidsmakers in hun poging hun klimaatdoelstellingen te halen te gemakkelijk voor innovaties uit het bedrijfs­leven, terwijl denken vanuit de behoeften van de inwoners van een stad ook een mogelijkheid kan zijn.

"Neem de oplaadpalen voor elektrisch vervoer. Elektrische auto's vind je nauwelijks bij mensen die weinig geld en een lage opleiding hebben. Die mensen zijn veel meer gebaat bij goedkoper en schoner openbaar vervoer. Niet dat daar helemaal geen aandacht voor is, maar veelal te weinig. Sterker nog: kwetsbare groepen zouden eigenlijk als eerste moeten profiteren van duurzame maatregelen, zeker als je ervan uitgaat dat iedere inwoner recht heeft op een schone en groene stad."

Democratischer
Jhagroe pleit op basis van zijn onderzoek voor een democratischere aanpak van de transitie naar een duurzame stad.

"Gemeenten kunnen zich, samen met lokale bedrijven en hun inwoners, meer richten op het stimuleren van lokale duurzaamheidsinitiatieven. Grotere ambities om de stad te verduurzamen komen daar dan vanzelf uit voort. Dat is een heel andere route dan in een gemakkelijke reflex te schieten en inves­teringen van grote bedrijven verwachten. De kans dat kwetsbare groepen dan niet profiteren, is te groot."