Binnenland Bewaar

'De één gaat naar het gymnasium, de ander doet vmbo. Ze zien elkaar niet'

Tweedeling in boodschappengedrag: links Aldi en Action, rechts een filiaal van Marqt.
Tweedeling in boodschappengedrag: links Aldi en Action, rechts een filiaal van Marqt. © Jean-Pierre Jans / ANP

De ongelijkheid tussen hoog en laag opgeleide Nederlanders groeit. Op termijn kan dat de bestuurbaarheid bedreigen, aldus hoogleraar bestuurskunde Mark Bovens.

Dienstplicht was een ontmoetingsplek, die zijn er steeds minder

Een deel van Nederland valt uiteen in twee groepen. Aan de ene kant een 'kosmopolitische' groep: positief over de Europese Unie, migratie en globalisering, vooral wonend in (binnen-) steden, kiezer van D66, GroenLinks en deels VVD en PvdA, kijkend naar de publieke omroep, lezer van NRC en Volkskrant.

Aan de andere kant staat een 'chauvinistische' groep: negatief over migratie, de EU en globalisering, woonachtig in naoorlogse wijken, voormalige groeikernen of krimpgemeenten, niet-stemmend of kiezer van vooral PVV en SP, mediaconsument van De Telegraaf en SBS . Daartussenin bevindt zich een middengroep, te duiden als de zwijgende meerderheid.

Het opleidingsniveau bepaalt de scheidslijn tussen de twee groepen. En die lijn wordt steeds scherper. Er is steeds minder onderling contact en begrip. Dat kan op termijn een risico zijn, wordt betoogd in een eind vorige maand verschenen bundel van het Sociaal en Cultureel Planbureau en de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). 'Er is wel iets aan de hand,' zegt Mark Bovens, bestuurskundige, WRR-lid en één van de auteurs. 'De vraag is of de grote middengroep in de toekomst onderdeel gaat vormen van de polarisatie of de tegenstellingen juist dempt.'

Welke reactie op uw bundel verbaasde u het meest?
Bovens: 'Trouw meldde dat er geen sociale kloof is in Nederland. NRC meldde diezelfde dag dat een tweedeling dreigt. Beide kranten hebben gelijk. De middengroepen, die een middenpositie innemen over de EU of het niet zo belangrijk vinden, vormen de meerderheid. De tegenstellingen zijn niet zo groot als tijdens de verzuiling, toen je een apart verenigingsleven had en katholieken en protestanten geheel afzonderlijk van elkaar leefden. Je hebt geen expliciete organisatievorming langs opleidingslijnen, met uitzondering van relatiebureaus.'

'Maar blijft dat zo of splijt de samenleving zich als bij Mozes en de Rode Zee? Dan krijg je een situatie als in de VS, waar het land onbestuurbaar dreigt te worden doordat Democraten en Republikeinen in volstrekt gescheiden werelden leven, waarin elk compromis een onverteerbare nederlaag is.'

Door de twee uitersten te benadrukken, draagt u eraan bij dat de middengroep, die de boel bij elkaar moet houden, ondergesneeuwd raakt.
'Daar hebben we lang mee geworsteld. In ons persbericht spreken we van een 'ongemakkelijke tegenstelling'. Opleidingsverschillen zijn niet iets waar je prat op gaat in een egalitair land als Nederland. En het risico bestaat inderdaad dat je door ze te benoemen een self-fulfilling prophecy creëert. Maar de tegenstelling is er nu eenmaal. En zij is anders dan tijdens de verzuiling, toen religie het verschil maakte. De huidige tegenstellingen zijn te herleiden tot de globalisering en dateren van de laatste twintig, dertig jaar.'

Is het wenselijk dat de middengroep in omvang groeit?
'Wel als de tegenstellingen centrifugale krachten oproepen. Dat is het geval als ze samenvallen: tegengestelde opvattingen, groeiende sociaaleconomische ongelijkheid, aparte sociaal-culturele werelden met afzonderlijke politieke partijen. Dan bestaat het risico dat de samenleving uiteen valt. Dat was de grote angst tijdens de verzuiling.'

'Zo ernstig is het nu niet. Maar als de meningen rond globaliseringskwesties sterker uiteen gaan lopen, kan dat veranderen. Vroeger had je de dienstplicht als ontmoetingsplek tussen de verschillende groepen. En je had vaak in een dorp maar één katholieke school, waar zowel de bakkerszoon als de kinderen van de notaris zaten. Zulke plekken zijn er steeds minder. In het onderwijs worden al op hun twaalfde de bokken van de schapen gescheiden. De ene groep gaat naar het vmbo, de andere naar het gymnasium. En ze komen elkaar daarna nog maar heel beperkt tegen. Het is een heel vroeg selectiemoment met grote sociale consequenties.'

Kun je de middengroepen laten groeien door dat selectiemoment uit te stellen?
'Dat zou je moeten onderzoeken, het zou kunnen. Media kunnen ook verbindend zijn. Het NOS Journaal van acht uur wordt zowel door hoog- als laagopgeleiden heel goed bekeken. Dat is een belangrijk verschil met de VS, waar de verschillende groepen hun eigen media hebben. Sportclubs zouden mogelijk ook verbindend kunnen zijn.'

Het liefste zou u een deken van uniformiteit over Nederland uitspreiden.
'Nee, wij bepleiten geen uniformiteit. De middengroepen zijn ook heel gevarieerd. Wij waarschuwen voor de samenhang in de samenleving. Dat is onze zorg.'

Maar zijn de tegenstellingen niet van alle tijden? Vroeger hadden we een standenmaatschappij.
'Daarom hebben we ook de bijna-revolutie van 1848 gehad en 1918, toen Troelstra op het Malieveld de revolutie predikte. In extreme gevallen krijg je een situatie waarin het land niet meer goed bestuurbaar is.'

Welke politieke partijen hebben het meeste last van de globaliseringsscheidslijn?
'De lijn loopt dwars door het electoraat van vooral PvdA en VVD. De traditionele links-rechtsscheidslijn past prima bij hun achterban. Maar bij globaliseringskwesties raken ze in een spagaat. De PvdA-achterban is sterk verdeeld over integratie, de Europese Unie en de effecten van globalisering. Bij andere partijen bestaat daar veel minder onduidelijkheid over.'

'Hoogopgeleiden kunnen terecht bij D66 en GroenLinks, laagopgeleiden bij SP en PVV, die net als de PvdA de verworvenheden van de verzorgingsstaat verdedigen, maar kritisch zijn op globaliseringsthema's. De spagaat van de PvdA zie je ook bij de VVD. Regeringscoalities betalen altijd een prijs voor de verantwoordelijkheid die ze nemen. Maar de lage stand van PvdA en VVD in de peilingen kan samenhangen met de sociaal-culturele scheidslijn. D66 en PVV zitten daar niet mee. Die scoren nu ook prima.'

Heeft de nieuwe scheidslijn consequenties voor de traditionele manier van campagnevoeren, waarbij vooral PvdA en VVD de onderlinge verschillen uitvergroten?
'Het risico is dat je de geest na de verkiezingen, als er compromissen moeten worden gesloten, niet meer in de fles krijgt.'

Hoe voorkom je dat?
'Beide groepen hebben legitieme belangen. Als je wil dat het land bij elkaar blijft, is het onverstandig de ander weg te zetten als een nationalistische populist of een wereldvreemde grachtengordelbewoner. Voorstanders van globalisering moeten beseffen dat grote groepen er nadeel van ondervinden. Op lange termijn worden we er misschien allemaal beter van, op korte termijn niet. De groepen die er last van hebben moet je tegemoet komen, bijvoorbeeld door aandacht te besteden aan verdringingseffecten op de arbeidsmarkt als gevolg van de open grenzen.'

In uw onderzoek blijven allochtonen bewust buiten beeld. Hoe zou u hen positioneren?
'Mijn inschatting is dat de meesten nu nog onder te verdelen zijn via de traditionele links-rechtsscheidslijn, naast mogelijke etnische loyaliteiten. Mijn verwachting is dat opleidingsverschillen op termijn ook bij hen leiden tot de scheiding die je nu onder autochtonen ziet. Maar daar hebben we geen onderzoek naar verricht.'

Gescheiden werelden? Een verkenning van sociaal-culturele tegenstellingen in Nederland. Redactie: Mark Bovens, Paul Dekker en Will Tiemeijer.


Wil je reageren op dit artikel? Dat kan! Scroll (een beetje) naar beneden om een reactie te plaatsen.