PlusAchtergrond

‘Zuijver ende reijn’ klinkt de klok van het Kremlin, dankzij de Amsterdamse stadsgieterij

Het Kremlin in Moskou omspant acht eeuwen geschiedenis. Weinigen weten dat tsaar Peter de Grote de klokken voor de torens bestelde bij de Amsterdamse stadsgieterij.

Het Rode Plein in Moskou, hier in 1754. De toren met de wijzerplaat is de Verlosserstoren. Beeld Getty Images
Het Rode Plein in Moskou, hier in 1754. De toren met de wijzerplaat is de Verlosserstoren.Beeld Getty Images

Toen Peter de Grote in Moskou werd ­geboren, was het volgens de Russische tijdrekening 20 mei, in de negende maand van het jaar 7180. Het uitgangspunt van deze jaartelling was het scheppingsmoment van de wereld, dat in 5509 voor Christus zou hebben gelegen. Iets meer dan 27 jaar later, in het jaar 7207, besloot Peter – inmiddels tsaar geworden – dat Rusland deze orthodoxe jaartelling zou opgeven.

Voortaan begon het nieuwe jaar op 1 januari, te beginnen met 1700, volgens de juliaanse kalender. Het beheersen van de tijd was het ultieme teken van Peters macht. Om die macht kracht bij te zetten liet hij de Verlosserstoren van het Kremlin voorzien van een indrukwekkend uurwerk en een carillon. De klokken daarvan waren afkomstig uit Amsterdam.

Militaire macht

Twee keer maakte Peter I Aleksejevitsj Romanov een reis naar Holland: in 1697 en in 1716. Dat eerste ‘gezantschap’ was een diplomatieke missie, bedoeld om steun te vragen tegen het oprukkende Ottomaanse Rijk. Hij was echter ook geïnteresseerd in de laatste ontwikkelingen op het gebied van wetenschap en techniek. Hij bezocht de werf van de VOC, de Admiraliteit, het Rasphuis, het Weeshuis, het oude Mannenhuis, kerken en de Portugese synagoge. Hij nam les in tekenen en etsen, bekeek verzamelingen en ­rariteitenkabinetten en was geïnteresseerd in alles wat met moderne techniek te maken had. Met deze kennis moderniseerde hij zijn oorlogsvloot en reorganiseerde hij het leger. In Sint-­Petersburg richtte hij een ‘kunstkamer’ in, waar geïnteresseerden wetenschappelijke verzamelingen konden bestuderen. Zodoende legde hij de basis voor de Russische wetenschapsbeoefening.

Ook de productie van metaal had zijn belangstelling. De technologie was van groot strategisch belang, aangezien de tsaar zich tot doel had gesteld Ruslands militaire macht te vergroten en zich voor te bereiden op een oorlog met Zweden, dat Ruslands toegang tot de Oostzee betwistte. Aangezien Zweden een belangrijke ijzerproducent was en ijzer onontbeerlijk was voor de oorlogsindustrie, had Peter in 1698 ­opdracht gegeven om op Russisch grondgebied ook ijzerfabrieken op te richten.

Het is dan ook aannemelijk dat Peter de Grote in Amsterdam de stadsgieterij heeft bezocht, waar niet alleen geschut, maar ook klokken werden gemaakt. Dat in Amsterdam goede klokken werden gegoten, was wijd en zijd bekend.

Branden en beschadigingen

In juni 1701, niet lang na Peters eerste bezoek aan de Republiek, werd het Kremlin getroffen door een enorme brand. De schade was groot, maar het herstel werd voortvarend ter hand ­genomen. Ook dat van de klokken. Het besluit om na die brand in Amsterdam klokken voor drie carillons te bestellen, werd zonder twijfel door Peter de Grote zelf genomen. Hij was onder de indruk geraakt van de Amsterdamse carillons en daarom besloot hij zijn zaakgelastigde Adolph van Scherpenzeel op te dragen een ­bestelling te plaatsen en erop toe te zien dat het Kremlin van Amsterdamse klokken werd voorzien.

De klokken werden in maart en juli 1704 gekeurd. Zij waren gegoten door Claes Noorden en Jan Albert de Grave, onder het toezicht van de oud-organist van de Oude Kerk, Sybrandt van Noordt. In juli stelden de keurmeesters vast dat ook de klokken van de derde en grootste serie ‘zuijver ende reijn in haer geluijd’ waren en ook goed met elkaar in harmonie. Dit alles werd bij de notaris vastgelegd, waarna niets de levering aan Moskou nog in de weg stond.

Nieuw uurwerk

De enorme vracht werd vermoedelijk nog ­diezelfde zomer per schip naar Archangelsk ­gebracht – en niet naar Sint-Petersburg, dat pas in mei 1703 was gesticht – om van daaruit op maar liefst dertig wagens naar Moskou te worden vervoerd. Daar werd de kostbare last van 42.474 roebel opgeslagen in de Ilyinkastraat, ­tegenover het Kremlin, van waaruit de installatie op de achtste, negende en tiende verdieping van de bijna zeventig meter hoge Verlossers­toren begon. Samen met de bouw van een nieuw uurwerk duurden de werkzaamheden tot 1709. Het uurwerk kreeg een met sterren versierde twaalfcijferige, wijzerplaat, waarop de Moskovieten duidelijk konden aflezen dat de tsaar voor de nieuwe tijdsaanduiding had gekozen.

Gabri van Tussenbroek is bouwhistoricus bij de dienst Monumenten en Archeologie en hoogleraar Stedelijke identiteit en monumenten aan de UvA. Zie voor meer van zijn verhalen: onsamsterdam.nl

Amsterdamse carillons waren wijd en zijd vermaard. Hier de eerste luidklok van de Oude Kerk, gegoten door François Hemony in 1659. Beeld Stadsarchief
Amsterdamse carillons waren wijd en zijd vermaard. Hier de eerste luidklok van de Oude Kerk, gegoten door François Hemony in 1659.Beeld Stadsarchief

De gebroeders Hemony

Amsterdam had met de werken van de gebroeders Hemony een geduchte reputatie op het gebied van klokkengieten. Zij waren ongeveer de enigen die in staat waren een klok goed te stemmen. Pieter Hemony was echter in 1680 gestorven en had zijn tech­nische geheimen mee het graf in ­genomen, waarna het lastig bleek de kwaliteit die opdrachtgevers voorheen hadden gekregen, te handhaven.

Herstel en reparatie

Het lot van de klokken was weinig fortuinlijk. Al in 1737 brak er wederom brand uit in het Kremlin en pas in 1767, onder Catharina de Grote, was het carillon dusdanig gerepareerd dat het weer bespeelbaar was. Ook tijdens de grote brand van 1812, toen de Moskovieten hun eigen stad in brand staken om te voorkomen dat ­Napoleon er voordeel van zou hebben, raakten het Kremlin én de klok weer beschadigd. In 1815 volgde wederom reparatie. Tijdens de Oktoberrevolutie van 1917 raakten de klokken opnieuw beschadigd. Herstel en reparatie volgden, waarna het carillon de klanken van de Internationale ten beste gaf. In 1995 werden drie aanvullende ­klokken besteld bij Koninklijke Eijsbouts in ­Asten.

De meeste klokken die tegenwoordig dagelijks het volkslied van de Russische Federatie spelen, gaan terug tot de tijd van Catharina de Grote. In de jaren zestig werd echter gemeld dat zich in de Verlosserstoren nog steeds klokken van het ­carillon van Van Noorden en De Grave zouden bevinden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden