PlusUitleg

Zo vangt Amsterdam de stroom Oekraïense vluchtelingen op: 10 vragen beantwoord

null Beeld Gijs Kast
Beeld Gijs Kast

Een maand na de Russische inval in Oekraïne, moet ook Amsterdam de plotse stroom vluchtelingen het hoofd bieden. De uitdagingen zijn legio: van een schoolklas voor gevluchte kinderen, tot werkende betaalrekeningen en de strijd tegen mensenhandel.

Tahrim Ramdjan en David Hielkema

1. Hoe bereiken Oekraïners de stad?

Dat verschilt. Er zijn mensen die zelf de autotocht maken, maar ook Nederlanders die vluchtelingen ophalen aan de Poolse grens met Oekraïne. Vrijwilliger Deborah Quarles van Ufford van het Rode Kruis kent genoeg hartverwarmende voorbeelden. “Een vrouw stapte met een vriendin in de auto naar Polen, vol met spullen, en nam twee vluchtelingen mee terug.”

Verreweg de meeste vluchtelingen komen per trein aan, vertrokken uit grenslanden als Polen, Slowakije of Hongarije. Vanuit Polen gaat een veel bereisde treinroute naar Amsterdam via Berlijn, met een intercity die elke twee uur aankomt op Amsterdam Centraal. Er zijn ook vluchtelingen die vanuit buurlanden het vliegtuig pakken naar Schiphol.

Op Amsterdam Centraal lopen vrijwilligers van de gemeente in groene hesjes rond. Zij brengen vluchtelingen naar het steunpunt in het stationsgebouw (de eerste weken was dit de RAI), waar broodjes, soep en koffie klaarstaan. Ze kunnen in rustruimtes bijkomen, en zich registreren bij gemeenteambtenaren. Volgens Quarles van Ufford komen veel vluchtelingen uitgeput en ‘verdwaasd’ aan, na een reis van vele dagen. “Ons doel is om mensen zich veilig te laten voelen op het steunpunt. Zo zijn er ook steeds meer vrijwilligers die Russisch en Oekraïens spreken.”

Inmiddels heeft Nederland 15.021 Oekraïense vluchtelingen geregistreerd en elke dag komen er een paar honderd bij. Het exacte aantal is onduidelijk, omdat een deel onderdak heeft gevonden bij familie en particulieren. Wel lijkt het erop dat het met name vrouwen, kinderen en ouderen zijn die aankomen in Nederland. Veel mannen moeten (verplicht) achterblijven om het op te nemen tegen de Russen.

2. Dat zijn kwetsbare groepen, zijn ze hier veilig?

Er zijn signalen over mensenhandelaren die actief zijn op Centraal Station – inmiddels heeft ook burgemeester Femke Halsema hiervoor gewaarschuwd. Oekraïners zouden onder valse voorwendselen, zoals werk of onderdak, worden geronseld voor prostitutie, criminele activiteiten of illegaal werk.

Volgens het Rode Kruis zijn er signalen dat mensenhandelaren halverwege de reis in treinen stappen en jonge meisjes aanspreken. Ook zijn in Oekraïne busjes gespot met mensen die alleen vrouwen willen ophalen. De Duitse politie heeft 650 extra agenten ingezet op treinstations om smokkelaars eruit te pikken. Met name Hauptbahnhof Berlin vormt een probleem. “We zien dat criminelen uit de prostitutie proberen om de moeilijke situatie waarin vluchtelingen zitten te misbruiken,” zei de voorzitter van de Duitse politiebond tegen nieuwsagentschap Redaktionsnetzwerk Deutschland.

In Amsterdam heeft de gemeente bij de verschillende opvanglocaties beveiliging ingeschakeld om een veilige aankomst te garanderen. Er wordt in de treinen en op het station ook gewaarschuwd geen paspoort af te geven aan mensen die niet van officiële instanties zijn.

Marieke van den Berg, programmaleider mensenhandel binnen het Rode Kruis, maakt zich zorgen. “Seksuele uitbuiting, gedwongen prostitutie, arbeidsuitbuiting, gedwongen crimineel werk – bij eerdere grote vluchtelingenstromen zagen we dit ook gebeuren.”

3. Is de opvang hier inmiddels goed geregeld?

De gemeente organiseert de opvang in opdracht van de veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland, die weer luistert naar het ministerie van Justitie en Veiligheid. In de regio zijn 1733 bedden, daarvan zijn er zo’n 1153 bezet.

Amsterdam vangt inmiddels 911 vluchtelingen op in drie hotels, een hotelboot en een opvanglocatie die normaal voor daklozen is. De stad was snel met de organisatie: in de tweede week na de Russische inval was er al plek voor 300 man in het A&O Hostel in Zuidoost en het Savoy Hotel in De Pijp.

De gemeente houdt nog een sporthal in de Van Hogendorpstraat (West) achter de hand. Landelijk zijn er tot nu toe 27.048 plekken beschikbaar in onder meer gymzalen en kantoorpanden, daarvan zijn er 15.021 gevuld. De veiligheidsregio’s willen de komende weken opschalen naar 50.000 bedden. Hubert Bruls, voorzitter van het Veiligheidsberaad, zei maandag nog dat het vinden van goede locaties steeds moeizamer gaat. “Je kunt mensen ook geen maanden in een sporthal opvangen, we hebben gebouwen nodig.”

null Beeld Gijs Kast
Beeld Gijs Kast

4. Vangen Amsterdammers nog vluchtelingen op?

Er zijn gezinnen die hun huis openstellen. Via bijvoorbeeld Facebookgroepen komt het contact tot stand, mensen reizen er dan op eigen gelegenheid naartoe. “Dat mag gewoon, nu ze beschouwd worden als reizigers binnen de Europese Unie,” aldus een woordvoerder van VluchtelingenWerk Nederland.

Initiatief Takecarebnb probeert zo veel mogelijk vraag en aanbod met elkaar te verenigen. Via deze weg hebben zich tot nu toe 30.000 particulieren gemeld die Oekraïners in huis willen nemen, volgens de organisatie kunnen zo’n 1250 Oekraïense vluchtelingen per dag op die manier aan een bed worden geholpen. Het burgerinitiatief Onderdak Oekraïne, dat op is gegaan in Takecarebnb, sprak vorige week over ruim 8500 opvangadressen in Nederland, maar dat getal valt niet te verifiëren.

Lilly Wiggers van Takecarebnb drukt mensen op het hart de opvang in huis niet te onderschatten. Er kan sprake zijn van een taalbarrière, en gasten blijven al snel langer dan een paar dagen. Iedereen moet letterlijk en figuurlijk de ruimte krijgen – een slaapplek op de bank in de woonkamer is niet voldoende. Wiggers: “Doe het niet omdat je het gevoel hebt dat je iets móét doen.”

5. Hoe lang is opvang nodig?

Dat hangt af van het verloop van de oorlog. Marlou Schrover, hoogleraar migratiegeschiedenis aan de Universiteit Leiden: “Veel mensen denken: over een paar maanden gaan we weer terug. Maar dat dachten de gevluchte Joegoslaven in de jaren negentig ook. Uiteindelijk is driekwart van hen in Nederland gebleven.”

Bovendien geldt volgens haar: hoe langer de oorlog, hoe kleiner de kans op terugkeer. Uiteindelijk hecht men zich aan de omgeving, met een school, baan en contacten in Nederland.

6. Moeten we rekenen op een veelvoud aan Oekraïense vluchtelingen?

Verantwoordelijk staatssecretaris Eric van der Burg (Asiel en Migratie) schreef vorige week dat Nederland zich moet voorbereiden op een situatie waarin er meer dan 100.000 Oekraïners worden opgevangen. Het kabinet houdt rekening met een ‘langdurige situatie waarin de opvang van mensen uit Oekraïne in ruime mate groter wordt’.

Vrijdag na de ministerraad zei minister Hugo de Jonge dat de overheid kantoorgebouwen en oude gevangenissen gaat inzetten als opvangplek voor Oekraïners. In het ‘rijksvastgoed’ moeten 15.000 plekken beschikbaar komen, met het besluit is 75 miljoen euro gemoeid. Momenteel heeft Nederland 27.000 plekken voor de opvang, daarvan zijn 17.000 plekken gevuld.

7. Hoe kan een Oekraïner hier rondkomen?

Voor een grote groep is een baan in Nederland geen optie; ze spreken uitsluitend Oekraïens en de vacatures zijn in het Engels of Nederlands. Een ander probleem: ze hebben geen burgerservicenummer (BSN) en dat is nodig om te mogen werken. Ze kunnen deze aanvragen als ze een (tijdelijke) woonplek hebben waar ze zich kunnen registreren, maar moeten daarvoor ook een identificatiebewijs hebben en veel Oekraïense vluchtelingen hebben geen paspoort.

Een BSN moeten ze aanvragen bij de gemeente, de verwerking ervan verloopt nog niet soepel. De gemeente Amsterdam zegt ‘hard bezig’ te zijn om personeel vrij te maken om dit proces te versnellen. Inmiddels hebben in Nederland 7220 Oekraïners een BSN, in Amsterdam zijn dat er 247.

Zonder BSN is het voor niet-Europeanen (Oekraïne is geen EU-lidstaat) moeilijk om hier een rekening te openen. Bovendien zijn de laatste jaren de eisen voor het openen, hebben en gebruiken van een bankrekening verscherpt vanwege controle op fraude, witwassen en corruptie .

Ook veel vluchtelingen mét Oekraïens spaargeld zitten nu in een financieel penibele situatie. Wegens de onzekere valutakoers weten banken niet hoeveel euro ze voor de Oekraïense grivna moeten uitkeren en worden betaalpassen dus niet geaccepteerd bij de bank. Oekraïners die cash bij zich hebben kunnen dit ook niet omwisselen. De Europese centrale banken voeren overleg om tot een oplossing te komen.

De omstandigheden maken dat veel vluchtelingen uiteindelijk volledig zijn aangewezen op de Nederlandse overheid. Zaken als voeding, kleding en huishoudelijke artikelen worden via de officiële opvang verdeeld. Het kabinet maakt 60 euro per week vrij voor Oekraïners die in een opvang zitten. Oekraïense vluchtelingen die bij een gastgezin zitten, krijgen 135 euro leefgeld per week. Het is aan de gemeente om dit bedrag uit te keren; een BSN is hier niet voor nodig. Amsterdam is nog ‘in gesprek’ om dit op korte termijn te organiseren.

8. Is er hulp voor Oekraïners die niet kunnen werken, bijvoorbeeld omdat ze ziek zijn?

Oekraïners met een BSN kunnen een zorgverzekering afsluiten. Voor de rest is er een speciale regeling. Het rijk vergoedt alle basiszorgkosten en medicatie voor vluchtelingen uit Oekraïne. De zorg loopt via de reguliere huisartsen en buiten reguliere werktijden via de huisartsenpost. De GGD bezoekt bovendien opvanglocaties en controleert of vrouwen geboortezorg krijgen en kinderen vaccins of medicatie nodig hebben.

Veel vluchtelingen kampen met stress of oorlogstrauma – zeker degenen die nu pas aankomen of het land nog moeten verlaten. Aan psychische hulp hier wordt gewerkt, die wordt bovendien vergoed door het rijk. Voor de psychologen stelt de gemeente tolken en vertalers beschikbaar – volgens de gemeente zijn er op dit moment genoeg mensen. Ook zijn er veel vrijwilligers die Oekraïens spreken en helpen bij onder meer de eerste opvang.

Hulpinstanties verwachten dat met name veel kinderen in een later stadium psychologische hulp nodig hebben. Ze zijn ontheemd, missen familie, gewoontes en rituelen uit hun thuisland en moeten hun oorlogs- en vluchtervaring verwerken.

9. Kunnen Oekraïense kinderen naar school in Amsterdam?

Een enkele school is al begonnen met les voor gevluchte kinderen, maar dit is een uitzondering en het is nog niet centraal geregeld. Bestuurder Jeroen Spanbroek van Stichting Openbaar Basisonderwijs Westelijke Tuinsteden (STWT) zegt dat ze zich hier namens alle schoolbesturen over ontfermen. Nu wordt, wegens de grote instroom van Oekraïense kinderen, vooral geïnventariseerd in welke opvangen kinderen zitten.

Eerst wordt met de gemeente gekeken naar een ‘tussenvoorziening’. Dat is een dagbesteding met ruimte voor sport en spel, basisvaardigheden (taal, rekenen en spelling) en mogelijk ook Oekraïens onderwijs. Echte klassen zijn het nog niet. Spanbroek verwacht dat over twee à drie weken de eerste Oekraïense basisscholieren in reguliere klassen kunnen instromen.

Middelbare scholieren zijn welkom op het Montessori Oostpoort in Oost en het Mundus College in West. Op het Montessori zijn tot deze week 45 Oekraïense leerlingen aangemeld, zegt coördinator Albert Stavast. Er is plek voor 90 leerlingen. Maandag beginnen de eerste lessen, met Nederlandse taalles.

Dyane Brummelhuis van het Mundus College zegt dat ze de Oekraïense kinderen op dezelfde manier opvangt als, bijvoorbeeld, Syrische of Afghaanse kinderen. Zij heeft nu 14 Oekraïense leerlingen, maar in totaal is er plek voor 120 kinderen, en met een zusterschool erbij nog eens 60. De eerste zes weken zullen de leerlingen op het Mundus nog bij elkaar in de klas zitten als nieuwkomers. Dan wordt gekeken naar hun niveau. Vervolgens worden ze in klassen met andere leerlingen geplaatst.

Op de VU zullen vanaf april tien Oekraïense gevluchte studenten kosteloos universiteitsvakken gaan volgen. De universiteiten en hogeschool kijken samen hoe ze de komende periode Oekraïners kunnen helpen die zich aanmelden.

10. Hoe komen Oekraïners van A naar B?

Op vertoon van een Oekraïens paspoort mogen zij gratis reizen met het ov. Het GVB registreert niet hoe vaak iemand een Oekraïens paspoort toont. Mensen die met de metro willen reizen, waar je door een poortje moet, kunnen bij GVB-balies of in de opvangcentra een dagkaart halen.

Misbruik is niet uit te sluiten, maar volgens GVB-woordvoerder Rob Hageman weet het personeel dat het paspoort er ‘officieel uit moet zien’. “We gaan ervan uit dat de meeste mensen ook echt een Oekraïens paspoort laten zien: mensen die halsoverkop gevlucht zijn, hebben geen zin in discussie. We gaan er coulant mee om.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden