Zeldzame beelden uit zomer 1944 opgedoken van Joodse onderduikers

Het Fries historisch centrum Tresoar heeft zeldzame beelden naar buiten gebracht van waarschijnlijk vier Joodse onderduikers, allen afkomstig uit Amsterdam, die de oorlogsjaren doorbrachten in het dorp Engwierum. Alle vier overleefden ze de oorlog.

Lea Cohen in de speeltuin, zomer 1944. Beeld Fries historisch centrum Tresoar
Lea Cohen in de speeltuin, zomer 1944.Beeld Fries historisch centrum Tresoar

Daarmee zijn voor het eerst bewegende beelden opgedoken van Joodse onderduikers uit het noorden van Nederland. Otto Kuipers, die bij Tresoar al sinds 1979 bezig is met de Tweede Wereldoorlog, kent slechts drie andere voorbeelden van beelden van onderduikers uit de oorlogsperiode 1940-1945, maar dat zijn filmpjes gemaakt in de omgeving van Amsterdam en een in Zeeuws-Vlaanderen.

De film was in privébezit van de familie Kloosterman, een gezin dat in de oorlog aan verschillende onderduikers uit Amsterdam onderdak bood. Per toeval ontdekte Kuipers de beelden. “Ze waren te uniek en bijzonder om in kleine kring te houden. Ik heb aan de familie gevraagd of wij ze mochten hebben en digitaliseren.”

“Beelden uit de oorlog zijn er genoeg,” zegt Kuipers. “Maar die laten vaak de duistere kant zien, bijvoorbeeld gemaakt door leden van de NSB of nazi's. In dit nieuw opgedoken beeld gaat het om het verzet. De mensen die voorbijkomen zijn de onderduikers of families die ze daarbij hielpen. Aan de hand van de geschatte leeftijden van de hoofdpersonen kunnen we vrij zeker stellen dat het om 1944 gaat.”

Verzet

De film laat dagelijkse bezigheden zien van het gezin Kloosterman, dat op dat moment een supermarkt bezit in het dorp van ongeveer duizend inwoners in het noordoosten van Friesland. Frans Kloosterman en zijn vrouw Geeske Cordel zijn al vroeg in de oorlog actief in het verzet. Het familiehoofd verspreidt illegale lectuur, verstopt wapens en schroomt niet onderduikers in huis te halen. Ze hebben zelf dan ook twee kinderen: Han en Rixt.

Een van de onderduikers is Lea Cohen, een Joods meisje dat vooral in het tweede deel van de film regelmatig zichtbaar is. Cohen is te herkennen aan de donkere jurk en de vlechtjes in het haar. In 1943 besluiten haar ouders vanuit Amsterdam onder te duiken in Veenendaal. Later in de oorlog wordt Cohen gescheiden van haar ouders en komt ze alleen terecht in Engwierum, waar Kloosterman zich over haar ontfermt tot de bevrijding.

Nog steeds in leven

Naast Cohen staan hoogstwaarschijnlijk nog drie Joodse onderduikers op de film. Kuipers weet zeker dat de Amsterdamse kinderen Fietje Buijtekant en Harry Davids (waar Het Parool eerder uitgebreid over schreef, zie kader) voorbijkomen, twijfel bestaat er over Gerrit Waas. Het sterke vermoeden bestaat dat Waas de tienerjongen is met bril die in veel scènes door het beeld loopt. Alle vier kinderen overleefden de oorlog, drie van hen (Cohen, Davids en Waas) zijn zelfs nog steeds in leven.

De beelden zijn opgenomen in het Fries Film en Audio Archief. Omrop Fryslân zendt een documentaire met de titel Smokkelbern uit, waarin een deel van deze beelden terugkomt.

Harry Leo Davids

Naast beelden uit het gezin van de familie Kloosterman zijn ook duidelijke scènes te zien met Harry Leo Davids, de Joodse jongen die op het moment van filmen ongeveer anderhalf jaar oud moet zijn. Het blonde kereltje is een halfjaar daarvoor ondervoed en bezaaid met zweren en vlekken aangekomen in Engwierum. Wat hij dan nog niet weet, is dat zijn ouders Alfred Israel Davids en Berta Lily Berg op dezelfde dag in het voorjaar van 1943 zijn omgekomen in vernietigingskamp Sobibor.

Davids krijgt onderdak bij postbode Berend en zijn vrouw Jeltje Bakker. Na de oorlog blijken nog amper familieleden van Davids in leven te zijn. Pas twee jaar later wordt Davids na een voogdijzaak meegegeven aan een oom in Zuid-Afrika. Berend Bakker overlijdt in 1967 en heeft Davids nooit meer gesproken. Jeltje Bakker ziet hem nog een keer, in 1968.

Lees hier het hele verhaal over Harry Leo Davids

Berend Bakker (met pet) omgeven door dorpsgenoten. Rechtsonderin: Harry Leo Davids, onderduiker uit Amsterdam. Beeld Fries historisch centrum Tresoar
Berend Bakker (met pet) omgeven door dorpsgenoten. Rechtsonderin: Harry Leo Davids, onderduiker uit Amsterdam.Beeld Fries historisch centrum Tresoar
Frans Kloosterman vangt een vis met waarschijnlijk onderduiker Gerrit Waas. Beeld Fries historisch centrum Tresoar
Frans Kloosterman vangt een vis met waarschijnlijk onderduiker Gerrit Waas.Beeld Fries historisch centrum Tresoar
Lea Cohen eet een boterham met haar onderduikgezin.  Beeld Fries historisch centrum Tresoar
Lea Cohen eet een boterham met haar onderduikgezin.Beeld Fries historisch centrum Tresoar
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden