PlusAchtergrond

Ze wilden in Nederland werken, ze wisten alleen niet dat ze uitgebuit zouden worden

 Via de kennismigrantenregeling kon Indiaas personeel naar Nederland komen. Ze zouden dan een salaris van zo’n 4200 euro per maand moeten krijgen, in de praktijk was het 700 euro cash, met wat fooi. Beeld Sjoukje Bierma
Via de kennismigrantenregeling kon Indiaas personeel naar Nederland komen. Ze zouden dan een salaris van zo’n 4200 euro per maand moeten krijgen, in de praktijk was het 700 euro cash, met wat fooi.Beeld Sjoukje Bierma

Restaurant Saravana Bhavan aan de Stadhouderskade, onderdeel van een populaire Indiase keten, ging een jaar geleden dicht voor ‘een verbouwing’. In werkelijkheid sloot het de deuren na uitbuiting van het personeel. Sinds een week is de keuken weer open voor afhaal.

De vuilniszakken zitten nog tegen de ramen ­geplakt. Maar daarachter branden de lichten en zwemmen de koikarpers rond in het aquarium. Wie goed ruikt, herkent de geur van verse thali’s en dosa’s. Sinds een week is de Zuid-Indiase keuken van Saravana Bhavan, gevestigd in het vroegere ABN Amropand op de hoek Stad­houderskade en Van Woustraat, weer geopend, voor afhaal.

De zaak ging vorig jaar november dicht. Vanwege een verbouwing, was het officiële verhaal. Maar direct betrokkenen binnen en buiten het bedrijf en oud-personeel van het restaurant, vertellen iets anders: gesloten wegens arbeidsuitbuiting. Volgens de wet: mensenhandel. Het onderzoek van de Inspectie ­Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) loopt nog steeds. Oud-werknemers, onder wie een chef, zeggen de bazen van Saravana Bhavan te vrezen. Een enkeling wil uit veiligheidsoverwegingen helemaal niet praten.

Voor de niet-kenners: Saravana Bhavan is een begrip. Het is de McDonald’s van het Indiase eten, en de grootste vegetarische restaurant­keten ter wereld. Het had in 2017 een wereld­wijde omzet van 343 miljoen euro en 127 restaurants verspreid over 24 landen. In Nederland zijn er twee zaken: één in Den Haag en één in Amsterdam – na de opening in 2016 kreeg de vestiging aan de Stadhouderskade van culinair recensent Hiske Versprille in Het Parool een 8,5 omdat het ‘allemaal verschrikkelijk lekker’ en ‘verslavend’ is.

Maar het succes van Saravana Bhavan heeft ook een keerzijde. De keten liet personeel ­vanuit India invliegen onder de zogenoemde kennismigrantenregeling: een regeling die ­bedoeld is om hoogopgeleide buitenlanders ­relatief gemakkelijk aan een visum te helpen. Bij de regeling hoorde destijds een maand­salaris van zo’n 4200 euro (inmiddels is dat 4600 euro), maar eenmaal in Nederland ontvingen de werknemers niet meer dan zo’n 700 euro per maand. Bovendien werden hun paspoorten en betaalpassen afgepakt en werkten ze extreem lange dagen.

Vervalste papieren

De restaurantketen is in handen van de broers R. Saravanan en P.R. Shivakumar, die het bedrijf eind jaren negentig langzaam overnamen van hun vader, P. Rajagopal. Die opende in 1981 het eerste restaurant in Chennai. Hij werd bekend door typische Zuid-Indiase gerechten te serveren zoals ‘dosa’s’, wat hem de bijnaam Dosa King opleverde (zie kader). Tegen de eeuwwisseling had hij in India twintig restaurants.

De jongste zoon, Saravanan, regelt tegenwoordig de zaken in India, oudere zoon Shivakumar is verantwoordelijk voor de uitbreiding in het buitenland. Over de twee valt online weinig te vinden, al kwam Shivakumar – ook wel geschreven als Sivakumar, Siva Kumar en Shiva Kumaar – in het nieuws in 2008. ‘Levenslang verbod om de VS binnen te komen voor Shivakumar,’ ­kopten Indiase media toen. Shivakumar was in India gearresteerd na een klacht van het Amerikaanse consulaat, dat hem verdacht van mensenhandel. Werknemers van Saravana Bhavan, drie chefs en één supervisor, waren naar de Verenigde Staten gereisd met vervalste documenten om zo een visum te krijgen. In 2009 werd een ander personeelslid op weg naar de VS in Hongkong opgepakt met vervalste papieren. Opnieuw werd Shivakumars naam genoemd.

Shivakumar sprak in 2015 met foodblogger Sid Khullar. Op het platform Chef At Large zei hij dat de grootste uitdaging om de keten internationaal uit te breiden het regelen van werkvergunningen is. “Ik geloof dat het succes van onze restaurants buiten India getuigt van het feit dat onze producten consistent zijn. Voor buitenlandse opdrachten wordt alleen ervaren personeel ingezet.”

Gescheiden

Terug naar Amsterdam, waar moederbedrijf ­Saravana Bhavan in 2016 een lokale onder­nemer vindt om het restaurant als franchise te openen. Deze ondernemer zorgt voor de visa, betaalrekeningen, belastingaangiftes, zorg­verzekeringen en appartementen voor de in­gevlogen chefs. Een advocatenkantoor wordt ­aangesteld om het visumwerk te regelen. Dat bevestigt dat dit via de kennismigrantenregeling is gedaan, waar dan een maandsalaris van zo’n 4200 euro bij hoort.

De visa worden vier weken na aanvraag goedgekeurd door de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND). Vijf chefs komen zo legaal naar Nederland. Chefs die nooit een opleiding hebben genoten en uit arme dorpjes in de staat ­Tamil Nadu komen. Ze spreken alleen Tamil, geen Hindi of Engels, en kunnen niet lezen. Ze werken al jaren voor Saravana Bhavan en in India verdienden ze zo’n 350 euro per maand.

Behalve de chefs wordt ook een ‘kitchen ­supervisor’ ingevlogen. Deze persoon is de brug tussen de keuken en de lokale ondernemer. Hij is een van de weinigen in het restaurant die ­Tamil spreken. De bediening, vaak Indiase ­studenten, spreekt alleen Engels en Hindi. De werelden binnen en buiten de keuken worden op deze manier gescheiden. Zo gaat het ook in de vestiging in Den Haag die in 2019 werd geopend, bevestigt het personeel daar.

De supervisor is degene die de paspoorten van de chefs afneemt als ze in Nederland arriveren. Het is ook de persoon die hun bankpassen bij zich houdt, de koks zes dagen per week laat werken van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat en hen op hun ‘vrije dag’ vanaf 07.00 uur de maaltijden laat voorbereiden, zodat ze om 12.00 uur ‘vrij’ zijn. Hij betaalt ze maandelijks cash uit, zo’n 700 euro en wat fooi.

Bij vertrek uit India worden werknemers gedwongen blanco cheques te tekenen, die gebruikt kunnen worden om hen onder druk te zetten als ze dwarsliggen. Ook moeten ze een leeg maar wel officieel document ondertekenen dat managers vervolgens kunnen invullen om ‘kosten’ op opstandige werknemers te verhalen. Daarin staat bijvoorbeeld dat ze hun huis overdragen aan de bazen van Saravana Bhavan. Het is een drukmiddel: in die huizen wonen hun vrouw en kinderen en vaak ook nog andere familie­leden zoals hun ouders.

Afpersing

Het is een publiek geheim dat zulke constructies vaker voorkomen, zegt antropoloog Roos Gerritsen, die sinds 2006 onderzoek doet in en rondom Chennai. “Dit voorbeeld is ook bekend van veel arbeidsmigranten die naar de Golfregio afreizen. Paspoorten worden ingenomen en afpersing is een regelmatig terugkerend onderdeel voor veel arbeidsmigranten uit India.”

Eind 2019 gaat de vestiging aan de Stad­houderskade dicht. Volgens A4’tjes op het raam is er ‘upgradation in progress’. Er wordt inderdaad verbouwd, maar in werkelijkheid is het restaurant dicht na onderzoek van de Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW). Een paar maanden later schrijven nieuwe ondernemers zich in bij de Kamer van Koophandel.

Ondanks het lopende inspectieonderzoek is het voor andere ondernemers juridisch mogelijk een nieuwe start te maken met dezelfde naam op de gevel. In augustus is een exploitatie­vergunning aangevraagd, maar die is nog niet verstrekt. Wel heeft het restaurant tijdelijk toestemming gekregen om open te gaan totdat een besluit is genomen over de vergunning. Normaal duurt dat acht weken, maar bij twijfel over de integriteit van een bedrijf kan de gemeente het Landelijk Bureau Bibob advies vragen over het gevaar van crimineel misbruik. De gemeente wil niet bevestigen of dit nu ook gebeurt.

Biju Gopalakrishnan (46) is de rechterhand van de Indiase eigenaar Shivakumar en woont in Frankfurt, waar Saravana Bhavan ook is gevestigd. Hij was deze week in Amsterdam om de nieuwe ondernemers te adviseren. Gopalakrishnan wil best vragen over vorig jaar beantwoorden. “Mijn rol is om alles in de keuken te regelen. Alleen in de keuken, niet de papieren. Ik ken de regels van Amsterdam toch niet?”

De nieuwe Amsterdamse ondernemers, een stel uit Nepal, knikken instemmend. Hun tienerdochter zit iets verderop in het restaurant te studeren. Het was altijd al hun droom om een franchise te openen, zegt de vrouw. Ze probeerden het bij Starbucks, zonder succes, en toen ze dit pand leeg zagen staan, namen ze contact op via het algemene mailadres.

Gopalakrishnan ontkent de misstanden van vorig jaar niet, maar zegt dat hij er niets mee te maken had: “Alles wordt geregeld door de lokale partners. Niet door ons, niet door Saravana ­Bhavan. We bemoeien ons niet met de lokale operaties.” Hij ontkent wel dat werknemers blanco cheques moeten ondertekenen bij vertrek uit India en ook dat zij hun huizen afstaan aan Saravana Bhavan. “Waarom zouden we dat doen? Zij willen gaan.”

Gopalakrishnan zegt meermaals per jaar langs te komen om te kijken of alles aan de voorwaarden voldoet. Op de vraag of hij met de vorige chefs heeft gesproken over slechte arbeidsomstandigheden, reageert hij ontwijkend. “De vorige koks? De lokale partner regelde het.”

Het blijft even stil, dan geagiteerd en snel: “Ja, ik heb erover gesproken. De lokale partner zei dat dit is hoe het hier gaat. Dit is hoe ze het ­moeten doen. Misschien namen ze het paspoort af, omdat deze mensen not educated zijn. Misschien was dat de reden.”

Beter salaris

Gopalakrishnan geeft toe dat het de super­visor was die de paspoorten afnam, maar die deed dat volgens hem in opdracht van de lokale partner. Gopalakrishnan benadrukt nog eens dat hij niks te maken heeft met de ‘legal issues’. Intussen is voor de nieuwe lokale ondernemers een nieuwe supervisor ingevlogen, die tijdens het interview meerdere foto’s van afstand maakt. Volgens ­Gopalakrishnan is de super­visor niet zijn ogen en oren. “Nee, nee het is echt niet zoals je denkt dat het is.”

Het Nepalese stel zegt dat deze supervisor alleen in het restaurant werkt om te controleren of het eten aan de eisen voldoet. Zij regelen nu het papierwerk, waaronder het salaris. “Dat is nu 2000 euro en wordt echt overgemaakt.” Het ­Nepalese stel praat Engels, Hindi, een beetje Nederlands en zegt ook Tamil te spreken, wat communicatie met de chefs mogelijk zou moeten maken. Als de eigenaren even later een chef iets vragen, kijkt die hen vragend aan en gebaart dat hij ze niet begrijpt.

Dreiging

Het onderzoek van de Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) richt zich met name op de genoemde supervisor van het restaurant, de persoon die alles voor het personeel regelde. De inspectie heeft ook de chefs en andere oud-personeelsleden van Saravana Bhavan ondervraagd. De baas Shivakumar en rechterhand Gopalakrishnan sturen van afstand aan en staan juridisch gezien ver van de zaken af. De eerdere supervisor is inmiddels weer terug naar India. Net als de chefs die de afgelopen jaren in de keuken stonden. Het is de vraag in hoeverre het SZW-onderzoek daadwerkelijk tot een strafrechtelijk onderzoek zal leiden.

De Inspectie wil niet ingaan op vragen over het restaurant, wel zegt hoofd recherche Joost van Slobbe dat de dienst regelmatig met deze vorm van arbeidsuitbuiting wordt geconfronteerd. “Het gebeurt vaak dat paspoorten worden afgenomen. Bij Chinezen zie je bijvoorbeeld dat ze schulden maken om het bemiddelingsbureau in China te kunnen betalen dat hun reis en werk in Nederland regelt. Deze schulden maken hen kwetsbaar voor uitbuiting.”

De meeste slachtoffers van deze vorm van uitbuiting komen uit China, Vietnam, de Filipijnen, Marokko, Polen, Bulgarije, Roemenië en Hongarije. In 2019 kreeg SZW 109 meldingen binnen, die 84 mensen betroffen. Al deze meldingen leverden uiteindelijk 43 aangiftes op, waarvan er 19 tot een strafrechtelijk onderzoek hebben geleid. In enkele zaken zal het tot een veroordeling komen. “Juridisch ligt het ingewikkeld,” zegt Van Slobbe. “Uit het onderzoek moet echt blijken dat iemand zich gedwongen voelde om in de uitbuitingssituatie te blijven en dat hij daardoor in zijn vrijheid werd beperkt.”

Veel slachtoffers willen uit angst niet praten. Een van de oud-chefs van Saravana Bhavan zegt te vrezen voor zijn leven en dat van zijn vrouw en kinderen, mocht zijn naam in Het Parool komen. Een andere oud-werknemer zegt dat zijn dood op een ongeluk zal lijken. Van Slobbe zegt daarover in het algemeen: “Ik hoor gelukkig niet vaak dat de dreigingen ook echt in actie worden omgezet. Vaak is die dreiging al meer dan voldoende. Slachtoffers willen ook vaak niet meewerken omdat ze geld tegoed hebben van de persoon die ze uitbuit en door te praten alles kunnen verliezen.”

Als ze zich al over die angst heen zetten, is het ook nog maar de vraag of er juridisch sprake is van dwang en er uiteindelijk voldoende bewijs is. In het geval van Saravana Bhavan zeggen de oud-werknemers dat ze zelf ook graag in Nederland wilden werken. De omstandigheden zijn hier beter dan in India en ze krijgen het dubbele betaald. Een van hen: “Het is een kans.”

Patroon

Ook in India kwam de keten eerder in opspraak. Vorig jaar werd het Indiase hoofdkantoor van Saravana Bhavan binnen­gevallen door de Belastingdienst van Chennai vanwege de verdenking van grootschalige belastingfraude. In­komsten uit het buitenland zouden niet zijn opgegeven.

Peer Mohamed, een onafhankelijke Indiase journalist die Saravana Bhavan al jaren volgt: “Het bedrijf is misschien opgebouwd vanuit goede intenties, maar nu worden er shortcuts gebruikt.” Hij is bekend met de slechte arbeidsomstandigheden, maar ziet dat in India in veel restaurants gebeuren. “Overwerk, lage lonen, managers die de waardigheid van de arbeiders ondermijnen: het gebeurt hier overal. De hiër­archie uit de achttiende eeuw, het kastenstelsel, werkt hier op moderne manieren nog steeds door.”

Peer Mohamed legt uit dat het businessmodel van Saravana Bhavan zoals geschetst in Amsterdam een patroon is: Shivakumar zet zaken op in het buitenland, een lokale ondernemer wordt gevonden, een manager vanuit India runt de zaak en het grote geld gaat naar Saravana Bhavan. “Met dat geld worden nu zaken in India overeind gehouden, nu het slecht gaat hier.”

Desgevraagd zegt Biju Gopalakrishnan, de ­rechterhand van Shivakumar, dat de belastingfraude in India ‘niks bijzonders’ was en dat alles inmiddels weer is opgelost.

Aan de Stadhouderskade komen intussen de dosa’s en thali’s weer in grote hoeveelheden uit de keuken. Als vanouds. Verrukkelijk. Gemaakt door chefs met jarenlange ervaring. De ‘taste of Saravana Bhavan’.

Verantwoording

Voor dit artikel spraken we oud-werknemers uit verschillende lagen van restaurantketen Saravana Bhavan, evenals direct betrokkenen binnen en buiten het bedrijf. Zij wilden alleen praten op voorwaarde van anonimiteit, vanwege de dreiging die zij voelen vanuit de leiding van het bedrijf. Hun namen zijn bij de redactie bekend. De leiding zelf, P.R. Shivakumar, heeft niet gereageerd op telefonische en schriftelijke verzoeken om een reactie.

In Indiase en internationale media, waaronder The New York Times, verschenen de ­afgelopen jaren meerdere ­artikelen waarin de restaurantketen Saravana Bhavan een hoofd- of bijrol speelt. De ­opvallendste zaken.

De jaloezie van de ‘Dosa King’

Saravana Bhavanoprichter P. ­Rajagopal werd bekend door typisch Zuid-Indiase gerechten te serveren zoals ‘dosa’s’, wat hem de bijnaam Dosa King op­leverde, en tegen de eeuw­wisseling had hij in India twintig restaurants. Als zoon van een ­uienboer, opgegroeid in een klein dorpje, wist P. Rajagopal het klassieke kastenstelsel te doorbreken. Van iemand uit de lage kaste naar mil­jonair.

In 2000 werd hij verliefd op de dochter van een van zijn managers. Hij werd afgewezen en zij trouwde met iemand anders, Prince Santhakumar. P. Rajagopal drong aan op een scheiding terwijl hij haar cadeau na cadeau bleef sturen.

In 2001 liet hij Prince Santhakumar ontvoeren, wurgen en ­vermoorden. Indiase media berichtten er uitvoerig over, maar ook The New York Times en in 2004 werd de Dosa King veroordeeld voor dood door schuld. Hij kreeg tien jaar cel, maar mocht op borg vrij terwijl hij hoger beroep had aangetekend. Tot verbazing van velen besloot het Hooggerechtshof van Madras in 2009 het vonnis op te waarderen naar moord en de straf om te zetten naar levenslang. De Dosa King ging weer in beroep, wat het Hooggerechtshof van India in maart dit jaar verwierp.

Op 7 juli werd hij verwacht in de gevangenis, maar de binnenkant ervan heeft hij nooit gezien. Een paar dagen voor zijn levenslange opsluiting overleed hij op 71-jarige leeftijd aan een hartaanval, tot ongeloof van vele Indiërs die zich afvragen hoe ‘natuurlijk’ deze dood was.

Een van de door deze krant gesproken oud-werknemers praat met lof over de Dosa King. Hij werkte direct voor hem in India. Rajagopal was dan wel een moordenaar, aldus de werknemer, hij had oog voor het personeel. De baas kwam óók uit de lage kaste. Hij hielp het personeel met woningen, zorgde voor medische hulp, gaf boeken aan de kinderen van het personeel en werd door veel personeelsleden liefkozend ‘oudere broer’ genoemd.

Zelfmoord in Dubai?

Ober T. Thaivasigamani (27) viel in 2012 van een gebouw in Dubai. Een paar dagen voor zijn dood had hij bij het management van Saravana aangegeven naar huis te willen keren, zo valt te lezen in de Indiase krant The Hindu. Zijn broer Sakthivel vertrouwde de zaak niet en diende bij de Indiase politie een klacht in. De politie begon een onderzoek en niet veel later kreeg Sakthivel te horen dat het lichaam van zijn broer alleen zou terugkeren als hij de aanklacht zou intrekken. De politie arresteerde de ­persoonlijk secretaris van P.R. Shivakumar, die eind jaren negentig met zijn broer het ­bedrijf van hun vader heeft over­genomen. De secretaris werd gearresteerd wegens ­intimidatie. Ook Shivakumar werd ondervraagd. Het lichaam kwam uiteindelijk naar India.

Zelfmoord in Chennai?

Het personeel van een Saravana Bhavanrestaurant in Chennai kreeg begin dit jaar maanden niet uitbetaald. De manager besloot de werk­nemers te betalen uit de verkoopopbrengsten, zo meldt de Indiase nieuwswebsite DTNext. Het management van Saravana Bhavan kreeg hier lucht van en gaf de manager een waarschuwing. Een paar dagen later werd hij dood gevonden in zijn huis. Zijn dood werd afgedaan als zelfmoord. Honderden personeelsleden protesteerden in de dagen erna voor het restaurant, volgens hen had het management schuld aan zijn dood.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden