PlusAchtergrond

Wooncomplex De Nieuwe Sint Jacob tegenover Artis: dit heeft de buurt niet verdiend

Het oordeel van kritische buurtbewoners over De Nieuwe Sint Jacob: te kolossaal, en een dissonant in de Plantagebuurt. Beeld Jakob van Vliet
Het oordeel van kritische buurtbewoners over De Nieuwe Sint Jacob: te kolossaal, en een dissonant in de Plantagebuurt.Beeld Jakob van Vliet

De ene Jacob is de andere niet, illustreren twee nieuwe wooncomplexen – een in Nieuw-West, de andere in de Plantagebuurt. Om de laatste gaat het: is De Nieuwe Sint Jacob een vooruitgang ten opzichte van de oudere versie, of heeft de protesterende buurt gelijk gekregen?

Jaap Huisman

Dat is verwarrend: wonen in De Jacob is niet hetzelfde als wonen in De Nieuwe Sint Jacob. De eerste Jacob is een nieuw woonblok in Slotervaart, de tweede staat in de Plantagebuurt en wordt binnenkort opgeleverd. Wil de ware Jacob opstaan?

We concentreren ons op De Nieuwe Sint Jacob aan de Plantage Middenlaan, dat de plaats inneemt van het verpleeg- en verzorgingshuis Sint Jacob. Dat gebouw dateerde uit 1983, maar heeft het niet lang uitgehouden. Vijf jaar geleden werd het tehuis van architectenbureau Peters en Boogers al gesloopt. Er is vermoedelijk niemand die daar een traan om heeft gelaten, zó detoneerde de instelling in de deftige Plantagebuurt.

Anderhalve eeuw eerder stond op die plaats het rooms-katholieke Oude Mannen- en Vrouwenhuis Sint Jacob, in een bouwstijl die doet denken aan het Binnengasthuis of Wilhelmina Gasthuis. De omvang van het complex was indrukwekkend: alleen het Rijksmuseum was een fractie groter.

Bij de bouw van het tehuis dat in 1983 werd ingewijd met de patroonheilige als beeld bij de ingang, bleef een kapel op het binnenterrein gespaard. Dat was en is een gemeentelijk monument. Een actie om het hele complex tot rijksmonument uit te roepen, mislukte. Vermoedelijk verklaart dat het gesol met het tehuis, waarvan we nu nog getuige zijn.

Uitzicht op Artisflamingo’s

Net als bij het Amstelhof (tegenwoordig Hermitage) moesten de bejaarde en zieke bewoners verkassen, en zo kwam de Sint Jacob in handen van drie bouwers/ontwikkelaars die voorstelden het te veranderen in een complex met huurwoningen voor senioren en/of zorgbehoevenden. Als architect werd Pi de Bruijn ingeroepen, die wel raad weet met ingewikkelde opgaven. Zie de transformatie van ‘zijn’ Tweede Kamer, het stedenbouwkundig plan voor de Zuidas en – heel lang geleden – de zijvleugel van het Concertgebouw.

Het plan van De Bruijn bracht de buurt op de barricaden; die vocht zijn tekeningen aan tot bij de Raad van State. Algemeen oordeel: te kolossaal, een dissonant in de Plantage en een ingang van de parkeergarage aan de Plantage Muidergracht waar dat straatje niet op berekend is.

De Bruijn diende zich telkens te verantwoorden voor de welstandscommissie, die bleef zuchten en kreunen over de minieme aanpassingen. De architect staat bekend om zijn charme tijdens dit soort sessies. Grootste bezwaar was de bouwhoogte, die de normen ter plaatse overschreed. En dan waren er andere bedenkingen, zoals de invulling van de plint met commerciële gebruikers en de beoogde doelgroep.

Traject – dat de bouw begeleidde – geeft toe dat ‘de commerciële functies onduidelijk zijn’ en het kan zomaar zijn dat ook jonge en veel jongere senioren zich vestigen in de aantrekkelijke, riante appartementen. Zicht op de flamingo’s in Artis, wie wil dat niet?

Inmiddels is het kinderdagverblijf uit het Hubertushuis, dat een van de commerciële ruimtes zou betrekken, afgehaakt omdat ouderen het gejoel van kinderen op het binnenterrein moeilijk zouden verdragen. Jammer, want er moet heel veel plint worden gevuld in dit carrévormige complex. Om nou te zeggen dat dat een fraaie plint is met zijn zwartgrijze paneeldeuren, nee.

‘Lomp’ en ‘Armzalig’

Is De Nieuwe Sint Jacob een verbetering ten opzichte van de oude Jacob? Ook al is niet alles klaar – de binnentuin van Piet Oudolf moet nog worden aangelegd – moet het antwoord ronduit ontkennend luiden. Er is sinds jaren niet zo’n liefdeloze dissonant toegevoegd aan het Amsterdamse vastgoed.

De detaillering is matig tot slecht, met balkonnetjes waar witte tegels getrapte richels vormen, en daarboven een zielig glasplaatje. Je zult als kwieke oudere immers te ver voorover leunen. De kleur en het type baksteen is ontmoedigend, vaal en bovendien ontsierd door witte uitslag. Het silhouet is ongeïnspireerd, met hier en daar een schuine kap waarin een balkon is uitgespaard. De galerijen aan weerszijden van de binnenplaats zijn de saaiste die sinds de jaren tachtig zijn gerealiseerd.

De voormalige kapel uit 1866 zal dienen als een ontmoetingsplek voor de toekomstige bewoners, en heeft een monumentaal interieur waaraan weinig kan worden veranderd. De binnentuin zal overdag publiek terrein zijn, maar ontbeert een doorgang van de Plantage Middenlaan naar de Muidergracht.

Een buurtbewoner heeft een lichtkrant op zijn of haar raam geplaatst waarop de woorden ‘Lelijk’, ‘Lomp’ en ‘Armzalig’ de revue passeren. Het is een noodkreet die te laat komt, want het kwaad is al geschied.

De ware Jacob is niet opgestaan in de Plantagebuurt en dat heeft de buurt niet verdiend. Hier had allure, Parijse allure moeten verrijzen. Dit levensloopbestendige gebouw is een voorbeeld van de verkeerde architectuur op de verkeerde plek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden