PlusRecensie beeldende kunst

Wijze lessen van Hollandse Meesters in het Paleis op de Dam

De tentoonstelling Moraalmeesters. Wijze lessen van het Stadspaleis in het Paleis op de Dam laat zien welke lessen er vandaag de dag nog zijn te trekken uit de ‘schoorsteenstukken’ van Hollandse meesters als Ferdinand Bol, Govert Flinck en Thomas de Keyser.

Jan Pieter Ekker
Moraalmeesters in het Paleis op de Dam. Beeld Jeroen van der Meyde
Moraalmeesters in het Paleis op de Dam.Beeld Jeroen van der Meyde

Koning Willem Alexander zat op de eerste rij bij de opening van de tentoonstelling Moraalmeesters. Wijze lessen van het Stadspaleis in ‘zijn’ Paleis op de Dam. Hij genoot van een inclusief optreden van het Amsterdamse theatergezelschap DEGASTEN, vervolgens deed Alice Taatgen, hoofd Kennis en Publiek bij het paleis, de achtergrond van de expositie uit de doeken.

Het Koninklijk Paleis werd tussen 1648 en 1665 gebouwd als stadhuis van Amsterdam; de zalen waren oorspronkelijk het domein van burgemeesters, raadsleden, rechters en ambtenaren. In hun kantoren hingen schilderijen boven de schoorsteenmantels, gemaakt door meesterschilders als Ferdinand Bol, Govert Flinck, Jan Lievens en Jacob de Wit.

Deze ‘schoorsteenstukken’ waren er niet alleen voor de sier. Elk verhaal – uit de Bijbel en de Griekse of Romeinse oudheid – laat met een wijze les zien hoe een ambtenaar zich diende te gedragen.

De wijze lessen van de schoorsteenstukken zijn toegespitst op het leven in de zeventiende eeuw. Maar, zo vertelde Taatgen, ook voor ons bieden ze stof tot nadenken. Wat maakte een goede bestuurder? Wanneer vraag je om advies? Hoe gaan we om met kwetsbare mensen in onze samenleving?

Piemelnaakte Odysseus

Als voorbeeld noemde ze Odysseus en Nausicaä, een enorm doek van Thomas de Keyser (ca. 1596-1667) dat hangt in de ‘Desolate Boedelkamer’, waar destijds door de commissionairs faillissementen werden uitgesproken en geregistreerd. Het is een verbeelding van Boek VI van Homerus’ Odyssee: de beeldschone prinses Nausicaä, die ’s ochtends met haar gevolg naar de rivier is gegaan om kleren te gaan wassen, ontmoet een piemelnaakte Odysseus, die de avond ervoor uitgeput op het eiland Scheria was aangespoeld.

Daarna was het Job Cohen die zijn licht mocht laten schijnen over het schilderij dat ambtenaren moest inspireren om barmhartig te zijn als er iemand voor hen verscheen die in de (financiële) problemen was geraakt.

Cohen: “Kijk naar de open armen waarmee Odysseus door Nausicaä wordt ontvangen wanneer hij als schipbreukeling op een eiland aanspoelt. Ik zie een vreemdeling. Een enge vreemdeling, helemaal naakt, van wie je nu zou zeggen: dat is een vluchteling. En ik vind het dus heel mooi dat Nausicaä zich voor hem openstelt.”

“Dat is iets wat ook heel goed bij Amsterdam past; dit is altijd een stad geweest die zich heeft opengesteld voor mensen die van heinde en verre kwamen. Nausicaä staat wat mij betreft voor Amsterdam: ze is heldhaftig, vastberaden en barmhartig,” orakelde de oud-burgemeester en voormalig staatssecretaris van justitie (belast met asielbeleid).

Cohen wees ook de dienstmeid, die zich bangig achter Nausicaä verschuilt. “Dat is een heel menselijke reactie: terughoudendheid en angst voor een onbekende. Dat zien we nu ook door de oorlog in Oekraïne; heel veel Nederlanders stellen hun huis open voor vluchtelingen uit een stad die helemaal is verwoest. Maar tegelijkertijd zie je dat dat vaak een stuk moeilijker is dan gedacht. Dat zit wat mij betreft allemaal heel mooi in dit schilderij.”

Monty Python

Onder alle dertien schilderijen staan korte gedichten waarmee stadsdichter Joost van den Vondel (1587-1679) de moraal samenvatte. Gershwin Bonevacia – van 2019 tot eind 2021 stadsdichter van Amsterdam – is gevraagd om een moderne interpretatie, die wordt getoond in Monty Python-achtige animaties: ‘Erbarmen heb ik nodig. / Iemand die mij liefde geeft zonder iets te verwachten, die mij buiten mezelf leidt, die voor mij zorgt / tot ik van mezelf genezen ben.

Voor de tentoonstelling zijn bovendien opdrachten ontwikkeld voor leerlingen in het voortgezet onderwijs. Met inleidende teksten als: ‘Barmhartigheid tonen klinkt ouderwets. En misschien kost het ook moeite, zoals de dappere Nausicaä laat zien. Maar, nu net als vroeger, hebben sommige mensen hulp nodig’. Eronder staan vragen: Hebben wij barmhartigheid nodig in onze moderne maatschappij? En kost het moed om mededogen te hebben voor een ander?

Oorlogstrauma’s

Wie moeite heeft de vragen te beantwoorden, kan in de galerijen zijn licht opsteken bij filmpjes waarin een keur aan experts aan het woord komt. Frans Bauduin, voormalig rechter, ziet het zo: “Die vrouw volgt gewoon haar hart, terwijl er om haar heen allemaal mensen zijn die zeggen: wat is dat voor viezigheid die daar uit de zee komt lopen?”

“Als je weet dat hij een oorlogsveteraan is, misschien wel oorlogstrauma’s heeft opgelopen, en tien jaar lang geen thuis heeft gezien, dan zou je oordeel misschien anders zijn,” zegt Kurano Bigiman, docent klassieke talen.

“Als je het over vluchtelingen hebt, heeft misschien 3 of 4 procent kwade intenties. Maar dat vergroten we uit; die 3 procent wordt in je hoofd 90 of 100 procent. En zo krijgen we angstbeelden en gaan we ons afkeren van iets wat eigenlijk heel erg mooi is: dat we allemaal mensen zijn, allemaal liefde willen ontvangen en zo nu en dan barmhartigheid,” aldus Janine Vos, chief human resources officer bij de Rabobank.

Er hangen schitterende schilderijen in het Paleis op de Dam, die het waard zijn om eens goed bekeken te worden. Een onsje minder invulling had de tentoonstelling echter goed gedaan; moralisme wint het te vaak van de moraal.

Moraalmeesters. Wijze lessen van het Stadspaleis: t/m 4/9 in het Paleis op de Dam. Entree t/m 18 jaar is gratis.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden