PlusWereldstad

Wat kan Amsterdam leren van de drinkwatercrisis in Kaapstad?

Vanwege het naderende watertekort mochten de inwoners van Kaapstad begin 2018 niet meer dan 50 liter per persoon per dag gebruiken. Zwembaden, zoals het Swembad Athlone Pool in een middenstandswijk in Kaapstad, sloten destijds uiteraard ook. Beeld Getty Images
Vanwege het naderende watertekort mochten de inwoners van Kaapstad begin 2018 niet meer dan 50 liter per persoon per dag gebruiken. Zwembaden, zoals het Swembad Athlone Pool in een middenstandswijk in Kaapstad, sloten destijds uiteraard ook.Beeld Getty Images

Kaapstad ontsnapte in 2018 op het nippertje aan een acuut drinkwatertekort – onheilspellend Day Zero genoemd. Wat kan Amsterdam, waar de drinkwatercapaciteit ook onder druk staat, van de Zuid-Afrikaanse aanpak leren?

Tom Kieft

Vaak is een crisis nodig voor verandering. En een crisis was het, waar Kaapstad in 2018 mee te maken kreeg. De tweede stad van Zuid-Afrika, met 4,5 miljoen inwoners, dreigde de eerste metropool ter wereld te worden waar het drinkwater op zou raken.

In januari dat jaar luidde toenmalig burgemeester Patricia de Lille de noodklok. Als de stad op dezelfde voet zou doorgaan, zou het waterniveau in de stuwmeren rondom Kaapstad binnen enkele weken onder het kritieke niveau van 13,5 procent komen te liggen. Dan zou een noodplan in werking gaan: in woningen zou geen water meer uit de kraan komen en de inwoners van Kaapstad waren dan aangewezen op tweehonderd tapsystemen verspreid over de stad, waar zij dagelijks hun rantsoen van 25 liter per persoon konden tappen

“Dik vier miljoen mensen die dagelijks in de rij moeten staan voor water. Je kunt je alleen maar voorstellen wat voor chaos dat zou veroorzaken. Het zou de hele stad ontwrichten,” aldus Kevin Winter, hoofddocent urban water management aan de universiteit van Kaapstad.

Day Zero kwam het doemscenario te heten. Om te voorkomen dat het zover zou komen, werd vanaf dat moment alles op alles gezet het waterverbruik te verminderen. In elk geval tot het regenseizoen in mei zou aanbreken.

De waterdruk werd verlaagd en burgers werd opgedragen niet meer dan 50 liter per persoon per dag te gebruiken. Genoeg voor een douche van 90 seconden, een halve liter drinkwater, een spoelbak om in af te wassen of de was te doen, een gekookte maaltijd, twee keer je handen wassen en tanden poetsen en één keer het toilet doortrekken.

Alternatieve bronnen

Voor de bewoners van de townships, die toch al veel minder water verbruiken en vaak al in de rij moeten staan voor water, was het business as usual. Maar voor de middenklasse en vooral voor de rijke Kaapstedelingen, die niet zelden een zwembad in de tuin hebben, was het een grote verandering.

Dat offer werd niettemin massaal gemaakt. Grotendeels vrijwillig, soms met lichte dwang – op onlinekaarten was te zien wie teveel gebruikte en de gemeente dreigde overtreders aan te pakken. De waterconsumptie daalde na de oproep drastisch naar 400 miljoen liter per dag – tegenover 1,2 miljard op het hoogtepunt in 2014. Uiteindelijk werd Day Zero, mede dankzij vroege regenval halverwege april, voorkomen.

De stuwmeren hebben na meerdere natte winters inmiddels gezonde niveaus. Maar de crisis heeft het stadsbestuur wakker geschud, in de wetenschap dat periodes van droogte door klimaatverandering steeds vaker zullen voorkomen.

“Als de droogte ons iets heeft geleerd is het dat we niet alleen op onze dammen kunnen rekenen en naar alternatieve bronnen van water moeten kijken,” zegt de Kaapstadse wethouder Zahid Badroodien (water en volksgezondheid). Na de droogte werd in 2018 direct een langetermijnstrategie opgesteld, met diversificatie van waterbronnen en -besparing als belangrijke pijlers.

De stad investeert miljarden in technologieën als het ontzilten van zeewater – duur en nog niet kostenefficiënt –, het opvangen van regenwater, grondwater en het hergebruiken van effluent (gezuiverd rioolwater) door de industrie. Een ander belangrijk onderdeel van de strategie om water te besparen is het dichten van lekken in waterleidingen. Die komen vooral in de townships veel voor.

Drinkwaterzekerheid

Wat helpt: nog altijd is de totale waterconsumptie lager dan ze voor de droogte was, mede doordat mensen sinds de crisis zuiniger omgaan met water, grootschalig grijs water (afvalwater) hergebruiken en regentonnen in hun tuinen hebben staan. Hoewel het watergebruik (deels door de groei van de stad) weer langzaam omhoogkruipt, is die nog altijd ruim een kwart lager dan voorheen.

“Het angstbeeld van Day Zero, het in de rij staan voor water, was zo krachtig dat het op veel mensen een blijvende indruk heeft gemaakt,” aldus Winter.

De onderzoeker, die ook deel uitmaakte van een comité dat tijdens de watercrisis advies gaf aan het stadsbestuur, raadt steden wereldwijd aan niet te wachten op landelijk beleid, maar zelf het initiatief te nemen hun drinkwaterzekerheid voor de toekomst veilig te stellen door te investeren in diversificatie en educatie over het verminderen van gebruik.

“Als er iets is dat de wereld van ons kan leren: wees, ook als je er nu comfortabel bij zit, op je hoede. Want er komt een tijd dat dat niet meer het geval is.”

Ontzilten brak water

Dat geldt ook voor Nederland. Vorige week meldde drinkwaterbedrijf Vitens aan in Overijssel en Gelderland drinkwaterverzoeken van bedrijven te hebben afgewezen vanwege de overbelaste drinkcapaciteit.

Daarvoor hoeven ondernemers in Amsterdam niet te vrezen, zegt Saskia de Haas, directeur assets en operatie van Waternet, verantwoordelijk voor de drinkwatervoorziening in Amsterdam en omstreken. Via het Lekkanaal en de Bethunepolder komt genoeg water binnen om te voorzien in onze drinkwaterbehoefte te voorzien. Nóg wel: door de groei van de stad staat ook hier de drinkwatercapaciteit onder druk, waarschuwde Waternet vorig jaar.

Er is een uitbreiding van 25 procent nodig om aan de toenemende behoefte te voldoen. Hoe is nog de vraag. Waternet onderzoekt momenteel de mogelijkheden, waaronder het ontzilten van brak kwelwater uit de Horstermeerpolder en het leveren van afvalwater aan de industrie in Westpoort. “Als we nu niets zouden doen, is er over tien à vijftien jaar een tekort aan drinkwater, maar daarom investeren we nu,” volgens De Haas.

Actief aansturen op het verminderen van de drinkwaterconsumptie zal Waternet niet. De toenemende vraag vanuit Amsterdam is volgens De Haas te groot om gecompenseerd te kunnen worden door alleen te bezuinigen op water. “Maar minder verspilling, of bijvoorbeeld een regenton in de tuin zetten, moedigen we altijd aan.”

Mexico-Stad, Jakarta, Caïro, Los Angeles, Peking, Moskou, Chennai, Khartoem, Londen. Over de hele wereld leidt de combinatie van stedelijke groei, klimaatverandering en slecht watermanagement tot kopzorgen over de drinkwaterzekerheid.

Nu al zorgt een gebrek aan schoon water geregeld tot hongersnood, onrust en acute watertekorten in rurale gebieden en (kleine) steden wereldwijd.

Zo hebben de meeste inwoners van Dire Dara in Ethiopië (500.000 inwoners) geen directe toegang tot schoon water en kwam in 2020 in veel huizen in Bulawayo, Zimbabwe (650.000 inwoners) door aanhoudende droogte geen water meer uit de kraan.

Maar ook grote ‘moderne’ steden zijn akelig dicht bij een Day Zero gekomen. In het Braziliaanse São Paolo sloeg het noodlot bijna toe in 2015 en kwam in (vooral arme) delen van de stad tijdelijk geen water uit de kraan. En tijdens droge periodes zijn delen van Mexico-Stad vaak dagenlang verstoken van kraanwater.

In Australië is na jarenlange droogte rond de eeuwwisseling massaal geïnvesteerd in ontziltingscentrales. Sommige eilandstaten en ook bijvoorbeeld Saoedi-Arabië zijn van zulke centrales vrijwel volledig afhankelijk en ook de Australische centrales kúnnen in een groot deel van de waterbehoefte van Sydney, Melbourne en Perth voorzien. Toch draaien ze vanwege de hoge energiekosten vrijwel nooit op volle toeren.

Serie Wereldstad

Er is geen stad als Amsterdam, maar veel zaken waar wij ons druk om maken spelen ook elders in de wereld. In de serie Wereldstad onderzoeken we hoe andere steden daarmee omgaan.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden