Amsterdam Bewaar

Vraag naar struikelstenen niet bij te benen in Amsterdam

De twee bewoners maakten bezwaar tegen de gedenksteen voor hun deur.
De twee bewoners maakten bezwaar tegen de gedenksteen voor hun deur. © Het Parool

Kunstenaar Gunter Demnig plaatst dinsdag en woensdag 74 'Stolpersteine' voor Amsterdamse huizen. De vraag naar de herdenkingssteentjes is niet meer bij te benen.

Zesduizend Stolpersteine, struikelstenen, liggen er al in Berlijn en ruim vijftigduizend verspreid door Europa. Het leggen van de steentjes in de stoepen is na twintig jaar routine geworden voor kunstenaar Gunter Demnig. "Maar het ontmoeten van de nabestaanden tijdens het leggen is nooit hetzelfde, dat blijft aangrijpend en emotioneel en het blijft mooi om de eigenaren van de huizen te ontmoeten."

268 dagen was de Duitse bedenker van de struikelsteen dit jaar op reis in Europa voor het leggen van de tien bij tien centimeter messing steentjes met de namen van de veelal Joodse bewoners die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn gedeporteerd en vermoord in de concentratiekampen. Het is de bedoeling dat de wandelaar er niet letterlijk, maar met hoofd en hart over struikelt.

Afgelopen dagen was de kunstenaar al in Hilversum, Monnickendam en Gouda, vandaag en woensdag is hij in Amsterdam om vooral in stadsdeel Zuid en Centrum 74 koperen steentjes te plaatsen.

Sneeuwbaleffect
"In het begin ging het moeizaam, maar er heeft een sneeuwbaleffect plaatsgevonden. Ik krijg enorm veel aanvragen en de populariteit lijkt alleen maar toe te nemen," zegt de kunstenaar, zelf woonachtig in Berlijn. In Amsterdam lagen al zo'n 250 stenen en er liggen nog ongeveer 150 verzoeken klaar.

Kwamen er al veel aanvragen van nabestaanden, steeds vaker komen ze van de huidige ­bewoners. "Het zijn ook vaak jongere generaties die geïnteresseerd zijn en zich afvragen: Hoe kan zoiets gebeurd zijn? Ik wilde met dit project zoveel mogelijk Europese landen bereiken, dat is gelukt. En ik kan nog wel jaren doorgaan, want het blijft belangrijk dat de nieuwe generaties niet vergeten wat er toen gebeurd is."

Je ziet ze liggen, buigt even voorover, waardoor je vanzelf al eerbied en respect toont

Paul de Haan, coördinator struikelstenen Amsterdam

In Amsterdam nemen de aanvragen voor de steentjes een steeds grotere vlucht, ziet Paul de Haan, coördinator in Amsterdam. Hij liet zelf twee stenen in het trottoir leggen ter nagedachtenis aan een grootmoeder en een oudoom. "Het succes zit hem in het tastbare. Je ziet ze liggen en je buigt even voorover, waardoor je vanzelf al eerbied en respect toont. Zelf lees ik de namen graag even hardop voor, dan zie je het opeens voor je: een hele jonge familie weggevaagd. Hierdoor krijgen de mensen weer een naam."

Handmatig
In de Lomanstraat in Zuid worden morgen zeven struikelstenen gelegd. Bewoner Hugo Arlman is de initiatiefnemer: "Ik vind het zo'n prachtig idee, het legt een link tussen het toen en nu. Er ligt al één steentje in de straat die een man - hij is nu overleden - elk jaar kwam poetsen. Nadat ik wat over de stenen had gelezen ben ik onderzoek gaan doen en kwam ik erachter dat er tijdens de oorlog ongeveer veertig à vijftig mensen uit de straat zijn weggevoerd. We vonden de nabestaanden van een paar families, die waren vereerd en ontroerd toen ze van het plan hoorden, daarna hebben we contact opgenomen met de kunstenaar."

Het hele proces gebeurt handmatig en dat is ook de reden dat niet direct aan alle aanvragen kan worden voldaan. Het machinaal laten produceren is uit den boze, vindt Demnig. "De Holocaust zelf was al een soort machine, daarom is het zo belangrijk dat juist dit niet zo gaat."

De struikelstenen werden niet altijd positief ontvangen, vanwege bijvoorbeeld de confrontatie met een gruwelijk verleden. In München kwam in 2014 het verzet tegen de steen ook uit Joodse hoek. Herdenken door de namen van Holocaustslachtoffers in de stoep te leggen, waar mensen overheen lopen, werd gezien als onwaardig.

In Amsterdam kwam slechts sporadisch een bezwaar, zegt coördinator De Haan. "De reacties zijn overwegend positief en wat betreft de vieze schoenen: Hoe meer erover heen wordt gelopen door mensen hoe meer het steentje gaat glimmen."