PlusReportage

Virtuele baarmoeders en hersenmassages bij DocLab in De Tolhuistuin

Virtuele baarmoeders en hersenmassages: de Tolhuistuin is deze week een speeltuin voor digitale documentaires en kunst. Na een online-editie vorig jaar, is de vijftiende editie van DocLab dit keer weer in de fysieke wereld te bezoeken. Gratis!

Joost Broeren-Huitenga
Symbiosis plaatst gebruikers in het lichaam van een pad, een eencellig wezen of een vlindermens, door ze niet alleen een VR-bril en een koptelefoon op te zetten, maar een compleet pak aan te hijsen.  Beeld Coen Dijkstra
Symbiosis plaatst gebruikers in het lichaam van een pad, een eencellig wezen of een vlindermens, door ze niet alleen een VR-bril en een koptelefoon op te zetten, maar een compleet pak aan te hijsen.Beeld Coen Dijkstra

“Ooooh ja, het internet!” kirt de digitale avatar Susan, wanneer de gebruiker klikt op het icoontje van de webbrowser, op de computerdesktop waarop de naar haar vernoemde interactieve ervaring plaatsvindt. “Alles wat ons hartje ooit begeerde, maar dan... ontastbaar.”

DocLab, het nieuwemediaprogramma van documentairefestival Idfa, onderzoekt die ongrijpbare internetwereld, en is dit jaar aan zijn vijftiende editie toe. Het is een speeltuin voor digitale documentaires in vele vormen – van webdocumentaires tot virtual reality en van games tot interactieve performances.

Na vorig jaar noodgedwongen volledig online te zijn gegaan, is het programma dit jaar terug in de fysieke wereld, onder meer met een gratis toegankelijke expositie in de Tolhuistuin. Maar voor wie de publieke ruimte liever nog even mijdt, is een flink deel van de selectie ook dit jaar weer online te zien en ervaren.

In navolging van thema’s als Elastic Reality en Domesticating Reality in eerdere jaren, duikt DocLab dit jaar in de Liminal Reality – vrij vertaald: het schemergebied van de realiteit. Maar hoe ongrijpbaar de digitale wereld ook is, de interactieve documentairekunst die er te zien is, draait dit jaar opvallend vaak juist om fysieke ervaringen.

Ontheemde stem

Zoals bij Susan dus, die zijn naam ontleent aan het feit dat de twee vrouwen die de stemmen van digitale hulpjes Alexa en Siri inspraken allebei Susan heten. In de online-ervaring is zo’n zelfde soort hulpje nu eens niet enkel een ontheemde stem, maar krijgt ze ook een lichaam – een opvallend vormgegeven avatar, die lichtelijk sardonisch commentaar geeft op elke klik die je doet, van je browser tot aan het mapje met privéfoto’s.

Verschillende ervaringen nemen de fysieke ervaring van de maker of hun onderwerp als uitgangspunt. Zoals A Rest Guide for a Tired Nigerian Artist, waarin de vermoeide Nigeriaanse kunstenaar Rahima Gambo bij collega-kunstenaars te rade gaat over manieren om rust te vinden in een wereld vol coronastress en politiegeweld. Of Ravi & Emma, een kleurrijk vormgegeven romcomervaring over de relatie tussen de dove Ravi en horende Emma, waarin de gebruiker via de webcam gaandeweg gebarentaal met hen mee leert praten.

In de VR-ervaring Disarmed wordt dan weer speels gereflecteerd op al die gebaren en lichaamstaal die we voor webcams en andere online apparaten vertonen. Steeds vaker worden die geregistreerd en geanalyseerd door grote techbedrijven. Zijn we op weg naar een wereld waarin zelfs onze bewegingen handelswaar worden?

Voortplanting

Drie afzonderlijke projecten draaien om kwesties rond de menselijke voortplanting. In het prikkelende Surrogate onderzoekt interactieveperformancekunstenaar Lauren Lee McCarthy of ons maakbaarheidsdenken door te voeren is tot in de baarmoeder, door zichzelf als draagmoeder volledig te laten controleren door de aanstaande ouders van het kind. Posthuman Wombs van Malu Peeters en Anna Fries plaatst je in een virtuele baarmoeder, in een poging om voorbij de clichébeelden van de jonge vrouw met een blos op de wangen te gaan en oog te hebben voor de vele verschillende vormen die zwangerschap aan kan nemen. En in het hartverscheurende The Choice van Joanne Popinska vertelt de jonge Texaanse Kristen over de pijnlijke beslissing om een abortus te nemen. En over de bijna onmenselijke tegenwerking die ze daarbij ondervond vanuit zorginstellingen die haar hadden moeten helpen.

Brainstream gaat nog een stapje verder, en creëert in de virtuele wereld een fysieke ervaring die nu (nog) onmogelijk is. In speelse lijnanimaties word je meegevoerd naar 2028, wanneer het mogelijk is om iemand anders een hersenmassage te geven. Door je muis te bewegen aai je het brein van iemand aan de andere kant van de wereld, terwijl die in voice-over in geuren en kleuren uiteenzet hoe dat voelt.

Augmented reality

Geuren en kleuren zijn er ook volop in Message to a Post Human Earth van May Abdalla, een combinatie van audiotour en augmented reality waarin bezoekers in tweetallen door de tuin van het Tolhuis wandelen en aan den lijve ondervinden hoe ook in de wereld van planten gevoelens en gedachten rondgaan.

Maar het meest fysiek gaat het eraan toe in de VR-wereld van Symbiosis, dat te zien is in Eye Filmmuseum en niet alleen onderdeel is van DocLab maar ook van Eye’s klimaatprogramma Cinema Ecologica. Geïnspireerd door het werk van wetenschapsfilosoof Donna Haraway voert het Nederlandse collectief Polymorf de bezoekers in hun ‘speculatieve fictie’ mee naar een toekomstige wereld, ver voorbij de naderende klimaatcatastrofe.

Om zijn voortbestaan te garanderen heeft de mens zichzelf gekruist met andere dieren en planten. Symbiosis plaatst gebruikers in het lichaam van een pad, een eencellig wezen of een vlindermens, door ze niet alleen een VR-bril en een koptelefoon op te zetten, maar een compleet pak aan te hijsen. Zo wordt de reikwijdte van het menselijk lichaam beknot en via soft robotics bespeeld. Tijdens de ervaring worden bovendien geuren en hapjes eten toegediend. Zo fysiek was een digitale wereld zelden eerder.

Idfa DocLab: Liminal Reality, t/m 28 november in Tolhuistuin en Eye Filmmuseum en online via idfa.nl/doclab

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden