PlusExclusief

Vijf zelfmoorden in tien jaar bij de Amsterdamse brandweer. Wat is er aan de hand?

null Beeld ANP
Beeld ANP

De Amsterdamse brandweercommandant Tijs van Lieshout maakt zich ernstige zorgen over het hoge aantal zelfmoorden bij het korps, vooral onder de oudere generatie die uitsluitend op adrenaline lijkt te lopen. De hand gaat in eigen boezem: ‘Wij hebben zorgplicht. Deze jongens hebben zichzelf niet gemaakt.’

Marcel Wiegman

Vijf zelfmoorden in tien jaar. “Dat is veel,” zegt brandweercommandant Tijs van Lieshout. Alarmerend veel, vinden ze bij de Brandweer Amsterdam-Amstelland. “We hebben het vergeleken met de beroepskorpsen in Rotterdam en in Den Haag. Daar zijn er respectievelijk één en twee gevallen geweest.”

Hij maakt zich zorgen. Bij de beroepsbrandweer in Amsterdam is het ziekteverzuim extreem hoog: 12 procent. Van de thuiszitters heeft de helft mentale klachten. Bij de helft daarvan zijn de klachten zo erg dat sprake is van een posttraumatische stressstoornis (PTSS). Dat betekent dat op dit moment veertien Amsterdamse brandweermannen ernstig ‘in het rood’ lopen. En dat zijn dan alleen de bekende gevallen.

Een baksteen op zijn maag, noemt Van Lieshout het: “Ik kan geen garanties geven. Een suïcide kan morgen gebeuren. En overmorgen weer.”

Pesten

Deze week kwam de brandweer Amsterdam tot een vergelijk met de weduwe van Memet Yildirir, de brandweerman die in 2019 in de kazerne aan de Marnixstraat een collega met een schaar verwondde om vervolgens uit het raam te springen. De man was jarenlang gepest op de kazerne. In een verklaring staat dat ‘het pesten een rol heeft gespeeld bij de suïcide’. Haar is een schadevergoeding toegekend.

Vorige maand maakte opnieuw een brandweerman een einde aan zijn leven. Het roept, ook bij de brandweer, de vraag op: hoe kan dit? En vooral: wat heeft het met ons te maken? Hoe ongezond is het eigenlijk om brandweerman te zijn?

Over een eerste oorzaak is Van Lieshout stellig: het type mens dat jarenlang de kazerne in is komen lopen. Ze werden vooral op één aspect geselecteerd: fysieke kwaliteiten, kracht en uithoudingsvermogen. Mannetjesputters. “Een deel kwam van defensie en sleepte al een rugzakje met problemen mee.”

Mannen, vrijwel altijd mannen, ‘die niet vanzelfsprekend om hulp vragen’. “Het type mens,” zegt Van Lieshout, “dat niet snel door heeft dat er iets misgaat. Mannen die het probleem vooral bij anderen leggen, omdat ze nauwelijks in staat zijn tot introspectie. Vaak stuiterden ze als jongens op school alle kanten op en merkten ze dat ze in een operationele omgeving beter tot hun recht kwamen: een omgeving met structuur, fysieke arbeid en iemand die je precies vertelt wat je moet doen. Meer dan adrenaline heb je niet nodig.”

Duizend reanimaties

De keerzijde is: een gebrek aan sociale vaardigheden en empathie. “Wat zie je gebeuren bij een ander, wat voel je bij jezelf? Neem je je stress mee naar huis en doe je vervelend tegen de hond, je vrouw en kinderen, of neem je je stress mee naar het werk en neem je iedereen de maat, omdat je voortdurend overprikkeld bent en boos op de wereld? Steun je iemand die in de put zit of maak je een flauwe grap? Wat doe je met feedback?”

Het ontbreken van zelfreflectie, dat wreekt zich als je dag in, dag uit geconfronteerd wordt met de kans dat om de hoek een verkoold lichaam ligt. “Sommige brandweerlieden hebben in hun carrière duizend reanimaties gedaan,” zegt Van Lieshout. “Driekwart daarvan loopt fataal af. Daar zitten moeders bij die sterven onder je handen, terwijl de kinderen staan toe te kijken. Dat kruipt onder je huid.”

Het is onze eigen schuld, zegt Van Lieshout. “Die mannen hebben zichzelf niet gemaakt. Wij hebben als brandweer jarenlang dit beleid gevoerd en deze jongens bewust geselecteerd. Dus hebben we nu ook een zorgplicht.”

Voetbalkantinecultuur

Het is de oudere generatie, veertigers en vijftigers, die soms al tientallen jaren werken voor de brandweer, waar hij zich zorgen over maakt. Tegenwoordig maakt een test op mentale weerbaarheid deel uit van de selectieprocedure. Jonge mensen vinden het ook al lang niet meer stoer als een man nooit huilt of niet over zijn gevoelens praat. Maar dit is, zegt Van Lieshout, de generatie die keihard werd ontgroend als ze op de kazerne kwamen en net zo keihard werd weggepest als het niet beviel.

“Ze zijn gewend aan de cultuur van de voetbalkantine. Afzeiken. Grappen maken onder de douche. Het hart op de tong. Dat gezeik van jou altijd, loop gewoon een beetje harder. Hup, acht trappen omhoog rennen. O, heb je een probleem? Dan loop je er nog maar vier bij.”

Het is een cultuur die volgens hem inmiddels voor 90 procent is verdwenen, maar nog steeds is het een fors probleem. “Zestig procent is gescheiden. Dat is niet omdat het van die leuke huismannen en leuke vaders zijn.”

Wat kun je eraan doen? “Mentale begeleidingsprogramma’s opzetten,” zegt Van Lieshout. “Nu is er alleen een jaarlijkse fysieke test: als je maar kunt lopen, kruipen en rennen komt het wel goed. Dat is heel brandweer. Maar de vraag hoe het met je gaat, wordt nog altijd te weinig gesteld.”

Partnerdag

In juli hoopt de brandweer voor het eerst een partnerdag te organiseren, waar de mannen en vrouwen van brandweerlieden ervaringen kunnen uitwisselen. “Ik heb partners van PTSS’ers gesproken,” zegt Van Lieshout. “Dat waren zulke verdrietige gesprekken. De haren rijzen je te berge. Twee jaar een agressieve vent in huis. Of eentje die bevriest en totaal apathisch in een hoekje zit. Het is echt een hel. Een paar vrouwen hebben mij verteld hoe dat was. Met dank aan de brandweer.”

Hij voelt zich voor de thuissituatie ‘wel een beetje verantwoordelijk’. “We willen de partners meenemen. Dat ze snappen dat hun man of vrouw af en toe in de war is of boos, maar dat ze ook weten dat als er echt iets aan de hand is ze bij ons terechtkunnen.”

Praten over zelfmoordgedachten kan anoniem met 113 Zelfmoordpreventie, via chat op www.113.nl, of telefonisch via 0800-0113 (gratis) of 113 (tegen de gebruikelijke telefoonkosten).

Brandweercommandant Tijs van Lieshout: ‘De vraag hoe het met je gaat, wordt nog altijd te weinig gesteld.’ Beeld Frank Ruiter
Brandweercommandant Tijs van Lieshout: ‘De vraag hoe het met je gaat, wordt nog altijd te weinig gesteld.’Beeld Frank Ruiter
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden