Plus

Verzet tegen collectief uitkeren Joodse erfpachtgelden

Evaline Cosman (rechts) met haar zus Patrice en haar broer Sidney. Het drietal snapt niet waarom er is gekozen voor collectieve teruggave. Beeld Marc Driessen

Erfpachtgeld dat de gemeente van Joden heeft geïnd voor de oorlogs­jaren wordt niet individueel terug­gegeven. Het zou niet te doen zijn. De familie Cosman is er niet blij mee. Experts denken dat het anders kan.

“Over de oorlog werd nooit gesproken,” zegt Evaline Cosman. “Ik weet niets van wat zich in die tijd bij ons thuis heeft afgespeeld. Maar hij was wel heel erg aanwezig, die oorlog.”

Haar grootvader, Joël Cosman, was in de familie de enige overlevende van de Holocaust. Herman Cosman, de vader van Evaline, werd op vierjarige leeftijd net als zijn neef Maurits Kopuit naar een onderduikadres gebracht. Toen Herman na de oorlog terugkeerde naar zijn ouders waren die vreemden voor hem. Hij sprak vlak voor zijn overlijden nog een videoband in. Daarvan zijn kopieën naar de kinderen gegaan, maar die hebben er nog niet naar willen kijken.

En toen ineens, zegt Evaline Cosman, was daar een lijst met woningen van Joden die erfpacht en boetes hadden moeten betalen voor hun huizen over de jaren dat zij in de onderduik of in de concentratiekampen hadden gezeten. “Het was best een schok om onze familienaam op die lijst te zien,” aldus Cosman. “Dan ga je graven in een geschiedenis, waar we generaties lang omheen zijn gelopen.”

Strakke deadline

De familie bleek destijds twee woningen in Amsterdam gehad te hebben waarvoor erfpacht en boete werd betaald. Door wie is onbekend. De gemeente nodigde betrokkenen uit de boetes te claimen. Cosman haalde overigens bij het indienen van de claim niet de deadline van 1 juli 2016 die de gemeente had gesteld.

De gemeente restitueert het totale bedrag aan erfpachtgelden en boetes, in totaal 10,8 miljoen euro. Dat is ruimbemeten. Deskundigen waren uitgekomen op een bedrag van 7 miljoen euro.

De boeteclaims zijn uitbetaald. Maar de erfpachtgelden worden niet individueel uitgekeerd, dus ook niet aan Cosman. Het geld gaat collectief naar Joodse instellingen.

Cosman reageert teleurgesteld. Ze heeft de gemeente een brief geschreven. Ze heeft moeite met de strakke deadline. “Ik vind dat een beetje star, gezien het feit dat de gemeente na de oorlog zeventig jaar de tijd heeft genomen om tot het besluit tot restitutie te komen.”

Cosman begrijpt niet waarom de gemeente zich niet meer inspant om de gedupeerden individueel hun geld te geven. In principe vindt ze dat afgenomen spullen en geld gewoon terug moeten komen. Haar broer Sidney en zus Patricia denken er net zo over. Het gaat de familie niet om het geld. “Wij kunnen het geld ook wel doneren aan een Joodse instelling. Maar zo’n besluit willen wij zelf nemen. We willen ook kunnen bepalen welke organisatie het krijgt. Het moet duidelijk zijn dat wij over dat geld gaan en niet de gemeente.”

Vooral nu diverse partijen hebben laten weten dat individueel uitkeren best mogelijk is, wil Cosman zich niet bij het besluit neerleggen. Volgens de gemeente Amsterdam en oud-burgemeester Eberhard van der Laan was het niet mogelijk de erfpachtcanon individueel uit te keren. Het uitzoekwerk zou extreem duur zijn. Individueel uitkeren zou volgens Van der Laan leiden tot rechtsongelijkheid ten aanzien van nabestaanden die niet kunnen aantonen dat erfpacht werd betaald. De gemeenteadvocaat oordeelde dat de boetes juridisch discutabel waren, maar de erfpacht niet zozeer.

Discussies over het al dan niet individueel terugbetalen van de erfpachtcanons werden al gevoerd in de Klankbordgroep van de gemeente en Joodse organisaties. Dat Amsterdam toch besloot de erfpachtgelden via een collectieve regeling terug te geven leidde tot heftige reacties: Joden zouden zich dubbel bestolen voelen.

Individuele rechten

Ronny Naftaniel van het Centraal Joods Overleg (CJO), destijds lid van de Klankbordgroep, is niet verbaasd dat gedupeerden zich er niet bij willen neerleggen. “Ik zou niet weten waarom Joodse erfpachters het geld niet terug kunnen krijgen,” zegt hij. “Een deel van het uitzoekwerk is al verricht voor de restitutie van de boetes.”

Naftaniel heeft herhaaldelijk aangedrongen op individueel terugbetalen. Hij wijst erop dat het uitgangspunt bij alle restitutie-onderhandelingen tussen de Nederlandse regering en de financiële sector met het CJO in 1999 en 2000 was dat eerst geprobeerd wordt de tegoeden individueel aan gedupeerde Joden uit te keren.

“Je mag individuele rechten niet zomaar weggeven aan de collectiviteit,” zegt Naftaniel. Wie daarvan afwijkt moet argumenten hebben. “Bij elk foutje, bij elke twijfel keert het geschil terug, omdat dan niet alle partijen ervan overtuigd zijn dat de restitutie volledig en correct heeft plaatsgevonden.”

Kamerlid Jan Paternotte heeft destijds als fractieleider van D66 in Amsterdam gepleit voor het individueel uitbetalen van de Joodse erfpachtcanon. Zijn amendement in 2016 om de canon individueel terug te betalen haalde het niet. Zijn fractie stemde daarna in met het voorstel van de burgemeester de tegoeden collectief uit te keren omdat er anders niets zou gebeuren. Hij dacht dat het dossier klaar was. Maar later zag Paternotte dat Den Haag Joodse tegoeden ontstaan door naheffingen voor ‘straatgelden’ wel individueel terugbetaalde. “Dat heeft mij gesterkt in mijn idee dat het mogelijk is ook in Amsterdam individueel terug te betalen.”

Niet passend

De gemeente Amsterdam zegt in een reactie bij het standpunt te blijven dat individueel terugbetalen een zeer tijdrovend en kostbaar proces is, waarvan niet duidelijk is of het succesvol zal zijn. Individueel terugbetalen van de canon is volgens de gemeente ‘niet passend’.

Uit onderzoek van het Niod blijkt volgens de gemeente Amsterdam dat de Joodse erfpachtboetes niet geïnd hadden moeten worden. Maar, aldus de gemeente, ‘over de achterstallige erfpachtcanon wordt deze conclusie niet getrokken’.

‘Meeste bedragen zijn terug te rekenen’

Hein Blocks – oud-bankier, oud-directeur van de Nederlandse Vereniging van Banken, en deskundige op gebied van Joodse tegoeden – zegt dat individueel terugbetalen van de bij Joden geïnde erfpacht over de oorlogsjaren wel mogelijk is. Dat geldt voor alle gevallen die bekend zijn uit de dossiers die werden geraadpleegd om de erfpachters die boetes hadden betaald de boetes terug te betalen.

“Technisch gezien zou de gemeente kunnen besluiten behalve de boetes ook de erfpachtcanons terug te betalen,” zegt Blocks, “maar dat kan alleen in de gevallen waarvoor indertijd bezwaar is gemaakt tegen de opgelegde boete. De groep van Joodse erfpachters die een boete heeft gekregen en die boete zonder bezwaar te maken, heeft betaald, blijft bij dat besluit buiten beeld.”

Blocks zegt dit eerder te hebben gemeld op vragen van oud-burgemeester Eberhard van der Laan. Het individueel uitbetalen is echter niet gebeurd omdat Van der Laan het niet wilde en de gemeenteraad het niet afdwong. Het totaal van Joodse erfpachtcanons over de oorlogsjaren en het restant van niet geclaimde boetes wordt daarom op advies van de Commissie Numan door Amsterdam nog deze zomer aan Joodse doelen, instellingen en projecten uitgekeerd.

Jaarrekening

In totaal zag Blocks als voorzitter van de Stichting Individuele Terugbetalingen Amsterdam 344 Amsterdamse erfpachtdossiers van Joodse erfpachters in. Op basis daarvan berekende hij de totale omvang van de collectieve restitutie van de Joodse erfpacht-tegoeden, inclusief canons waartegen geen bezwaar werd gemaakt en die dus niet in de boete-dossiers zitten. Blocks: “Het bedrag van de boetes die zijn opgelegd over de oorlogsjaren staat in de jaarrekeningen van de gemeente.”

Op basis van die boetebedragen, die een half procent per maand over de canon bedroegen, is terug te rekenen hoe groot de canonbedragen waren. Zo weet je ook, stelt Blocks, dat de rest van alle erfpachtcanons bij elkaar niet achterstallig is geweest. In die gevallen werd de canon betaald door de erfpachter of degenen die er toen woonden, onder wie onrechtmatige bewoners als NSB’ers of Duitsers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden