PlusAchtergrond

Vergeten Amsterdamse verzetsheld geëerd met documentaire Truus’ Children

Truus Wijsmuller redde ruim 10.000 voornamelijk Joodse kinderen voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Pamela Sturhoofd en Jessica van Tijn halen haar met hun film Truus’ Children uit de vergetelheid.

Kurt Gottschalk werd samen met zijn zusje gered door Truus Wijsmuller.

Truus Wijsmuller was doortastend, onverschrokken en bovenal een moedig mens. Ze deinsde niet snel terug. “Ze was het type ‘niet lullen, maar poetsen’. Ze wist door haar enorme mensenkennis hoe ze mensen moest aanpakken en had snel door wie te vertrouwen was,” zegt Jessica van Tijn. “Ze kon bluffen en sjansen. Lukte haar iets niet, dan zette ze een ander hoedje op. Een buitengewoon goed actrice.”

Truus Wijsmuller (1896-1978) raakte na de machtsovername van Hitler in 1933 betrokken bij het Comité voor Joodse vluchtelingen. Na de Kristallnacht in 1938, waarbij Joden werden aangevallen en hun zaken en synagogen werden vernield, brachten veel Duits-Joodse ­ouders hun kinderen naar de inmiddels gesloten Nederlandse grens voor evacuatie naar het buitenland. De verschrikkelijke taferelen gingen de kinderloze Wijsmuller aan het hart. Ze wist tot Adolf Eichmann, de rechterhand van Hitler, in Wenen door te dringen. Door haar ­onverschrokken optreden kreeg ze Eichmann zover om overstag te gaan: hij gaf haar toestemming 600 kinderen te evacueren. Het was het begin van de kindertransporten vanuit Duitsland naar Nederland en Engeland.

Wijsmuller, die woonde aan de Nassaukade 125, redde op die manier meer dan 10.000 kinderen. Ook kinderen vanuit Zweden werden door haar naar Palestina geëvacueerd. De meeste kinderen zagen hun ouders niet meer terug; die werden vermoord in concentratiekampen.

In de film is haar stem te horen op een opname uit de jaren zestig. Aan de intonatie van haar stem en haar gedecideerde manier van praten is te horen dat zij geen tegenspraak duldde. “Als je haar zag, wist je meteen dat je niet om haar heen kon. Een vrouw met één agenda,” zegt haar goede vriend Steph Vaessen.

Truus Wijsmuller wist van de nazi’s toestemming te krijgen om de kinderen te evacueren. ‘Zij deed precies wat iedereen had moeten doen, maar niemand heeft gedaan.’Beeld privé

Uitstekend netwerk

Voor 74 Duits-Joodse kinderen vond ze tijdelijk een onderkomen in het voormalige Burgerweeshuis tussen de Kalverstraat en de Nieuwezijds Voorburgwal. Op 14 mei 1940, de dag van de capitulatie van Nederland, nam ze halsoverkop de hele groep in vijf door haar geregelde ­autobussen mee naar IJmuiden en wist ze voor hen een plek te bemachtigen op het stoomschip Bodegraven. “Truus wist van alles te regelen: ze mocht in de oorlog haar telefoonlijn en haar fiets behouden en kreeg toestemming om te reizen naar België en Frankrijk. Ze babbelde met iedereen en had een uitstekend netwerk,” zegt Pamela Sturhoofd.

Het schip bereikte uiteindelijk Engeland, waar de kinderen werden ondergebracht in tehuizen of bij familieleden.

De filmmakers hebben het verhaal van Wijsmuller aan de hand van documenten als haar paspoort, brieven, foto’s, opnames en dankbrieven van de kinderen bij elkaar ‘gepuzzeld’. “Het is eigenlijk een Hollywoodfilm,” zegt Van Tijn.

Sturhoofd en Van Tijn speurden 21 geredde kinderen op in Israël, Amerika, Canada, Engeland en Zwitserland. De jongste was 82 jaar, de oudste 96. Zij vertellen over het nazi-Duitsland in de late jaren dertig, het afscheid van hun ­ouders op het perron, de busreis naar IJmuiden, de bootreis naar Engeland en over Truus zelf. “Hun herinneringen komen overeen en klopten met elkaar,” zegt Van Tijn.

Verlaten kind

Mirjam Szpiro was een van die kinderen. Zij nam het haar ouders, die de oorlog niet hebben overleefd, lang kwalijk dat ze haar hebben afgestaan voor evacuatie. Van die gedachte is ze ­teruggekomen. Dat ze nog leeft, dankt zij aan haar ouders en aan Truus, zegt Szpiro, die wordt gefilmd tijdens haar bezoek aan het Amsterdamse weeshuis en op de kade in IJmuiden, waar het schip lag afgemeerd. “Het voelde alsof ik onzichtbaar door het leven ging, dat niemand mij zag. Dat noemen ze het verlatenkind­syndroom, zei mijn psycholoog. Toch vond ­iemand mij de moeite waard om te redden.”

Wijsmuller is in de vergetelheid geraakt. “Ze zat tachtig jaar onder het stof. Hoe dat kan? ­Nederland houdt misschien niet van helden,” zeggen de filmmakers.

Wijsmullers goede vriend Steph Vaessen denkt er het zijne van: “In de jaren zestig kwamen de verhalen over de oorlog pas los. Tante Truus had men toen al uit het oog verloren, uit pure ­jaloezie. Zij had op de voorgrond moeten treden. Zij deed precies wat iedereen had moeten doen, maar niemand heeft dat gedaan.”

Van Tijn: “Wijsmuller was humanist. Ze was er voor mensen die haar nodig hadden. Dat had ze van huis uit meegekregen. Dit is het verhaal van hoop en hoe je in het leven moet staan.”

Wijsmuller kreeg na de oorlog tal van kaarten en brieven van de door haar geredde kinderen, met foto’s van hun gezin en familie erbij. Om haar te bedanken – en om te laten zien dat ze er nog waren.

Mirjam Bolle Levie, die Truus leerde kennen bij het Comité voor Joodse Vluchtelingen.

Truus’ Children:

De voorpremière van de film Truus’ Children is op 8 maart in Eye Filmmuseum. Op 20 april is de film te zien in het Filmhuis in Alkmaar, later wordt die uitgezonden door Omroep Max. 

In Alkmaar, waar Truus tot 1913 heeft gewoond, wordt op 21 april een monument onthuld bij haar geboortehuis: Truus omringd door 28 kinderen. In januari kwam de vertaling uit van de roman The last train to London van de Amerikaanse schrijfster Meg Waite Clayton: De laatste trein naar vrijheid, gebaseerd op het verhaal van Wijsmuller.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden