Plus

Verbouwing nieuw Holocaust Museum aan de Plantage Middenlaan ligt gevoelig

De kweekschool aan de Plantage Middenlaan. De tramhalte wordt ook gemarkeerd als historische plek. Beeld Lin Woldendorp

Het belooft een flinke verbouwing te worden: de Hollandsche Schouwburg en Hervormde Kweekschool worden het Nationaal Holocaust Museum. Het wachten is nu op de laatste 8 miljoen euro. 

Het is een gevoelige verbouwing, zegt Emile Schrijver, algemeen directeur van het Joods Historisch Museum en het Joods Cultureel Kwartier meteen. “Het is een historische plek die flink zal worden veranderd.”

De verbouwing betreft twee panden aan de Plantage Middenlaan: de herdenkingsplek in de Hollandsche Schouwburg, de voormalige deportatieplaats waarvandaan de Joden naar de vernietigingskampen werden vervoerd, en de tegenover gelegen voormalige Hervormde Kweekschool, waarvandaan Joodse kinderen werden gesmokkeld die in afwachting van hun deportatie in de crèche ernaast werden vast­gehouden.

‘Herinneren en niet vergeten’ heet de visie van het Amsterdamse architectenbureau Office Winhov voor de verbouwing van het museum. ‘De kleur van de Holocaust is wit’ staat erin. “Tachtig procent van de Holocaustmusea is antracietgrijs of zwart. Terwijl de Jodenvervolging op klaarlichte dag is gebeurd. Wij willen geen zwart gebouw, en ook geen zwart interieur. Dat is te manipulatief,” zegt Schrijver.

Het Joods Cultureel Kwartier kreeg de kweekschool, eigendom van de gemeente, in 2015 in gebruik en stichtte er het Nationaal Holocaust Museum in oprichting, dat moet uitgroeien tot een permanent museum. Office Winhov laat de historie centraal staan en moderniseert de beide gebouwen. De oude gymzaal op het binnenplein, gebouwd in de jaren vijftig, wordt vervangen door nieuwbouw en de gevel van de kweekschool krijgt een ander uiterlijk.

Vluchtroute

Architect Uri Gilad van Office Winhov pakt een artist’s impression erbij van de buitenkant van de verbouwde kweekschool. “We gaan de gevel niet terugbrengen in de oude staat. We suggereren wel hoe die gevel er destijds uitzag door de oorspronkelijke contouren in het metselwerk zichtbaar te maken.”

Schrijver: “Wij hebben er bewust voor gekozen om zowel de binnen- als de buitenkant aan te passen. We zullen de historische plekken markeren, zoals het lokaal dat diende als slaapplaats voor de kinderen, het kantoor van schooldirecteur Johan van Hulst, die een belangrijke rol speelde bij het verzet, en de vluchtroute van de kinderen uit de crèche, door de tuin en gang van de school naar buiten.”

In de crèche, twee deuren verder, werden de Joodse kinderen tot twaalf jaar in afwachting van hun deportatie ondergebracht. Van de 14.000 opgepakte kinderen werden er ongeveer 600 via de kweekschool weggesmokkeld. Zij werden over de erfafscheiding tussen de achtertuinen doorgegeven naar de school en vandaar over­gedragen aan verzetsmensen.

Lichte steen

De Hollandsche Schouwburg, die al vanaf de ­jaren zestig als herdenkingsplek fungeert, wordt ook verbouwd. Na de oorlog was er op de gevel na niet veel meer van overgebleven. ­Deze gevel wordt niet veranderd. Schrijver: “In de Hollandsche Schouwburg moet het herdenken centraal staan. Er wordt de noodzakelijke informatie verstrekt, maar er worden geen exposities ingericht. Het is en blijft een herdenkingsplek.”

Wat er met de wand met de familie­namen van alle gedeporteerde Nederlandse Joden gebeurt, is nog niet duidelijk. “Dat moeten we nog bekijken, zeker nu het grote Holocaust Namenmonument met de 102.000 namen van de vermoorde Joden, Sinti en Roma van de Amerikaanse architect Daniel Libeskind praktisch om de hoek komt te staan.”

De vorm van de voormalige theaterzaal wordt met een lichte steen aangegeven. “We willen de suggestie geven dat hier ooit een theater stond met hoge balkons. Op deze plek horen bezoekers de stemmen van mensen die dagboeken uit de oorlog lezen en van geïnterviewde Joden.”

Ook de tramhalte tussen de twee panden die in de oorlog een belangrijke rol speelde bij het wegsmokkelen van Joodse kinderen, zal als historische plek worden gemarkeerd.

Het gehele project kost 23,3 miljoen euro. Het ministerie van VWS heeft reeds 5,6 miljoen bijgedragen en privé sponsors hebben 4 miljoen bijeengebracht. Van het totale bedrag moet nog 8 miljoen worden geworven, zegt Schrijver. “Dán kunnen we echt aan de slag. We willen een volwaardig museum creëren met een goede entree, museumcafé, auditorium en educatieve ruimtes.” Op de eerste en tweede etage komt een permanente expositie die het verhaal van de deportatie van de Nederlandse Joden en de na­oorlogse geschiedenis vertelt. “We gaan in op de verwerking en effecten van de Holocaust op de samenleving.”

De verbouwing creëert een open ruimte achter de Hollandsche Schouwburg. Beeld Office Winhov
Het nieuwe Holocaust Museum biedt zicht op de kweekschool. Beeld Office Winhov

Gesloten

De tijdelijke tentoonstellingen komen in de nieuwbouw op de plek van de voormalige gymzaal, achter het hoofdgebouw van de kweekschool. De Hollandsche Schouwburg blijft gratis toegankelijk. Voor het tegenover gelegen pand wordt wel een toegangsprijs geheven. “Beide gebouwen vormen samen het museum en vertellen samen het verhaal.”

Als het benodigde bedrag binnen is, worden beide locaties vanwege de verbouwing twee jaar gesloten. Het Nationaal Holocaust Museum in oprichting sluit dan in februari zijn deuren, de Hollandsche Schouwburg op 30 juni. De bedoeling is dat het verbouwde Nationaal Holocaust Museum in het najaar van 2022 wordt heropend. De buurt zal op 17 september worden ingelicht over de verbouwing. De Joodse achterban krijgt die voorlichting een dag later.

Verzamel- en deportatieplaats

De Hollandsche Schouwburg was zestien maanden lang de verzamel- en deportatieplaats van Amsterdamse Joden naar Westerbork en richting het oosten. Vanuit dit gebouw werden 46.106 mensen weggevoerd.

Van 20 juli 1942 tot 19 november 1943 zaten opgepakte Joden – gemiddeld vijf dagen, soms ook weken – in een bedompte en vervuilde ruimte te wachten op hun deportatie.

De Hollandsche Schouwburg, die aanvankelijk Artis Schouwburg heette, werd door architect Cornelis Bombach gebouwd in 1892, nadat toneelspeler Louis Bouwmeester het initiatief had genomen een eigen theater te beginnen.

In juni 1941 mochten er slechts Joodse artiesten voor een uitsluitend Joods publiek optreden en ging het gebouw Joodsche Schouwburg heten. De programmering stond onder Duitse censuur.

Op 19 juli 1942 viel definitief het doek. De Joodsche Raad kreeg van de nazi’s de opdracht het gebouw te huren. De avond van 20 juli, om kwart voor twaalf, kwamen de eerste twaalfhonderd opgeroepen Joden binnen.

Na de laatste razzia, op 29 september 1943, toen ook de voorzitters van de Joodsche Raad werden opgepakt, verklaarden de Duitsers Nederland Judenrein. Opgepakte Joden werden na sluiting van het theater via de politiebureaus gedeporteerd.

Na de oorlog was de vraag of de schouwburg opnieuw een theater moest worden of dat de slopershamer erin zou gaan. Uiteindelijk zamelde een groep mensen 3 ton in om het gebouw te kopen. Het werd in 1950 geschonken aan de gemeente, op voorwaarde dat er geen amusement meer in zou komen. Pas in 1958 besloot de gemeente dat het een monument werd. Vandalen hadden het pand intussen leeggehaald. Het was een bouwval geworden. Alleen de voorgevel bleef overeind.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden