PlusAnalyse

Van boerkaverbod tot coronapas: in de republiek Amsterdam hebben ze daar een eigen mening over

Burgemeester Halsema maakte een paar jaar geleden duidelijk dat ze het boerkaverbod in het ov niet zou handhaven. Beeld Maarten Brante
Burgemeester Halsema maakte een paar jaar geleden duidelijk dat ze het boerkaverbod in het ov niet zou handhaven.Beeld Maarten Brante

Burgemeester Halsema (GroenLinks) trotseert opnieuw Haagse wetgeving. Ze kondigde aan alleen bij excessen te handhaven op de toepassing van de coronapas in de horeca. Waar komt die moeizame relatie tussen Amsterdamse burgemeesters en hand­having toch vandaan? ‘Het zit in­gebakken in de functie.’

Een veelzeggend voorbeeld is het boerkaverbod in 2018 in het ov en openbare gebouwen. Burgemeester Femke Halsema maakte direct duidelijk dat Amsterdam die wet niet ging handhaven. “Je kunt ervan op aan dat ik niet zal toestaan dat wij daar in Amsterdam gevolg aan geven,” zei ze. “Dat gaan we niet doen.”

De burgemeesters van Utrecht en Rotterdam, die net zo goed met de wet in hun maag zaten, pakten het politiek iets veiliger aan en beriepen zich op praktische bezwaren: prioriteit in de handhaving en een gebrek aan capaciteit.

Zo niet de burgemeester van Amsterdam. Zij maakte er een morele kwestie van, met een duidelijke hint naar de Tweede Wereldoorlog: “Het past gewoon niet bij Amsterdam dat wij mensen uit de tram halen omdat ze een nikab dragen.”

Niet onder een brug

In de Amsterdamse raad oogstte Halsema applaus, in Den Haag en de rest van het land klonk de oude irritatie: daar in Amsterdam denken ze weer dat ze boven de wet staan, in die republiek Amsterdam die telkens een status aparte claimt te hebben.

Van het boerkaverbod is overigens nooit wat terechtgekomen.

Toch hebben Amsterdamse burgemeesters een aardige traditie om Haagse wetgeving naast zich neer te leggen. Burgemeester Schelto Patijn weigerde al de illegale Turkse kleermaker Zekeriya Gümüs uit te zetten. Job Cohen weigerde tweeduizend illegale vreemdelingen op te pakken, zoals opgelegd door Den Haag, en beloofde de raad dat ‘in Amsterdam nooit jacht gemaakt zal worden op illegalen, alleen omdat ze illegaal zijn’. Eberhard van der Laan legde zich niet neer bij een kabinetsbesluit dat uitgeprocedeerde asielzoekers geen recht meer hadden op opvang, zelfs geen minimale. “Niemand hoeft hier onder een brug te slapen,” zei hij.

Waar komt die haperende relatie tussen Amsterdam en handhaving van Haagse wetgeving vandaan, dat heersende idee van de Republiek Amsterdam?

Diefstal van Paleis

“Het zit in de genen,” zegt oud-parlementair verslaggever Charles Huijskens. Hij herinnert aan de tijd dat Amsterdam nog echt een republiek was, en de burgemeesters in het Paleis op de Dam de machtigste mannen van het land waren. “Toen kwam Napoleon, die zijn broer koning maakte en hem het Paleis gaf. Nadat Napoleon was vertrokken, is de republiek niet hersteld, en dacht men in Nederland: zo’n koninkrijk is best een goed idee. In Amsterdam zijn we nooit over de diefstal van het Paleis heen gekomen.”

Volgens Huijskens beschouwt een burgemeester van Amsterdam zich daarom toch minstens gelijk aan een minister. “Of eigenlijk zien ze zich als de minister-president van Amsterdam. Het is ook een pavlovreactie naar Den Haag die hoort bij Amsterdam en voortkomt uit een profileringsbehoefte. Het ligt in Amsterdam goed als je als burgemeester een eigenwijze meneer of mevrouw bent.”

Precies dat is wat oud-VVD-Kamerlid Ton Elias mateloos stoort. “Ik spreek nu als de burger Elias: in 1995 ben ik uit Amsterdam verhuisd, omdat ik me scheel ergerde dat van alles en nog wat aan de laars werd gelapt. Het is natuurlijk volmaakt geschift dat in Den Haag wetgeving wordt gemaakt, en dat in Amsterdam de burgemeester en raad zeggen: daar denken wij anders over. Maar zolang dit door Den Haag wordt gedoogd, en dat gebeurt de facto, zal dit doorgaan.”

Hij noemt het gedogen van kraken, of het niet uitvoeren van de Participatiewet, waarbij mensen die de Nederlandse taal niet leren eigenlijk gekort moeten worden op hun uitkering. Elias: “In Amsterdam gebeurde dat laatste gewoon niet. Maar nu met die coronapas zal de soep uiteindelijk niet zo heet gegeten worden. Halsema heeft gezegd dat ze bij excessen wel zal optreden. Al is het in principe natuurlijk van de zotte.”

Maar volgens oud-VVD-wethouder en waarnemend burgemeester Geert Dales valt het allemaal wel mee met die republiek Amsterdam. “Dat wordt altijd gezegd, maar dat is ook wel folklore. Je kunt Amsterdam zeker niet autonoom noemen. Ook in mijn tijd werd altijd ons best gedaan voor een goede relatie met Den Haag. Wel met een grote mond, maar dat hebben ze in Rotterdam ook.”

Door de strot duwen

Bij de huidige burgemeester herkent Dales juist weer wel vleugjes van een republiek Amsterdam. “Bij Halsema zie ik die lijn wel. Nu met die coronapas, en eerder het boerkaverbod en haar vertoning op de Dam. Zij gaat verder dan haar voorgangers, en dat past ook bij haar. Halsema is primair een intellectueel, hoeveel waardering ik ook voor haar heb. Ik snap ook nog voor een groot deel waarom ze het doet, maar uiteindelijk is ze geen hoogleraar, maar burgemeester.”

Daar is Arjen Boin, hoogleraar Publieke Instituties en Openbaar Bestuur aan de Universiteit Leiden, het weer niet mee eens. “Halsema was tijdens de coronacrisis eigenlijk een van de keurigste leerlingen, ze loopt zeker niet uit de pas met andere burgemeesters. Hier in Leiden zei burgemeester Henri Lenferink vorige week al: die coronapas gaan we niet handhaven. Maar dat haalt De Telegraaf en Het Parool niet.”

Verder herkent hij het beeld van eigenzinnige Amsterdamse burgemeesters wel degelijk. Boin: “Die traditie is er zeker, maar dat is ook logisch. Je zet daar mensen neer die én bestuurder én politicus zijn. En een politicus gaat niet opeens zijn mond houden – daar zijn ze op geselecteerd. Bram Peper en Ahmed Aboutaleb laten zich ook niet zomaar van alles door de strot duwen. Dat zit ingebakken in de functie. Burgemeesters van een grote stad zijn geen uitvoerende lakeien. Als ze alleen lintjes mogen knippen, willen ze die baan niet.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden