PlusReconstructie

‘Undreamable’: zo raakte de Dam volgepakt met demonstranten

Vrijwilligers van ‘sfeerbeheer’, zoals de interne ordedienst wordt genoemd, lopen tijdens de demonstratie op de Dam met borden rond met daarop de oproep om afstand te houden.Beeld ANP

Niemand had verwacht dat de demonstratie op de Dam tegen racisme na de dood van George Floyd zo drukbezocht zou worden. Zelfs de organisatie ‘durfde niet te dromen’ van duizenden aanwezigen. Een reconstructie.

Zaterdag 30 mei

Enkele dagen na de dood van George Floyd door politiegeweld in Minneapolis, en de massale protesten hiertegen in de Verenigde Staten, verschijnen ook in Nederland de eerste berichten over een mogelijke demonstratie om solidariteit te betuigen. Er zijn onder meer plannen voor een manifestatie bij de Dom in Utrecht, en een bijeenkomst in Amsterdam op het Museumplein. Deze protesten zijn georganiseerd door individuen, maar kunnen online al wel op veel steun rekenen.

Ondertussen worden er door mensen die de afgelopen jaren het protest tegen Zwarte Piet organiseren, en in de Whatsappgroepen van anti-racismeorganisaties zoals Black Lives Matter de eerste ideeën uitgewisseld om de dood van Floyd te herdenken. De woede om zijn dood en de reacties erop - vooral die van president Trump - heeft zich opgebouwd en er is steeds meer behoefte om die woede te ventileren.

Zondag 31 mei

Na veel overleg hakken onder meer anti-racismeactivisten zoals Mitchell Esajas, Jerry Afriyie en het collectief Kick Out Zwarte Piet de knoop door om maandagmiddag een demonstratie te organiseren.

Er wordt die ochtend een Facebookevenement aangemaakt met een aankondiging, waarop al snel de aanmeldingen binnenstromen. Gezamenlijk sturen de organisatoren zoals Kick Out Zwarte Piet, Nederland Wordt Beter, Zwarte Piet is Racisme, Black Queer & Trans Resistance en Stop Blackface die middag rond 17.00 uur een ‘kennisgeving’ naar de gemeente Amsterdam, waarmee de demonstratie officieel wordt aangemeld.

Voor een demonstratie is vooraf nooit toestemming nodig, wel kan er op basis van de kennisgeving worden besloten om aanvullende voorwaarden op te leggen, zoals een andere locatie.

Ambtenaren van de afdeling Openbare Orde & Veiligheid, die de kennisgeving zondag zien binnenkomen, zoeken onmiddellijk contact met de organisatie. De hoofdvragen: hoeveel mensen verwachten de aanvragers, en wat gaan ze doen om anderhalve meter afstand te garanderen? De organisatie houdt naar eigen zeggen rekening met 150 tot 300 demonstranten.

Die middag brengt Afriyie ook zijn contactpersoon binnen het Caribisch netwerk van de Amsterdamse politie op de hoogte, vanwege zijn eerdere betrokkenheid als organisator van demonstraties.

Op dat moment bestaat er al een Facebookevenement van een jongen die ook een demonstratie wil organiseren, waar zeker 1000 mensen zich voor hebben aangemeld. In overleg besluit deze organisator zich achter het initiatief van de anti-racismeorganisaties te scharen. De politie is daar blij mee, dit collectief heeft veel ervaring met het houden van demonstraties.

De grote belangstelling voor dit evenement wordt door de organisatie van de demonstratie op de Dam met een korreltje zout genomen. “Dat het op Facebook massaal gedeeld werd, vonden wij geen goede indicatie. Je weet nooit hoeveel mensen er uiteindelijk komen opdagen,” zegt Naomie Pieter namens de organisatie.

De gemeente en de politie beschouwen de demonstratie als een prioriteit, omdat er ook al grote betogingen zijn geweest in steden zoals Londen (honderden) en Berlijn (1500 demonstranten). Tegelijkertijd zijn die aantallen ook de maatstaf voor de te verwachten drukte in Amsterdam, een stad met veel minder inwoners.

Volgens burgemeester Halsema is er vooral veel zorg over mogelijke agressie. In de Verenigde Staten lopen solidariteitsdemonstraties in tientallen steden uit op rellen en vernielingen van winkels, auto’s en straatmeubilair. Er worden maatregelen genomen om snel te kunnen optreden tegen raddraaiers, die zich mogelijk onder de demonstranten mengen. Zo worden er politieagenten in burger klaargezet die snel kunnen reageren als er geplunderd of gevandaliseerd wordt. Ook de organisatie houdt rekening met geweld, maar dan vooral van rechtse tegenstanders die de anti-racismedemonstraties wel vaker gebruiken om uit te dagen en te provoceren.

De politie probeert ondertussen om via openbare bronnen, zoals sociale media, een beeld te krijgen van de opkomst van de demonstratie.

Maandag 1 juni

De teller van aanwezigen op de Facebookpagina staat op ongeveer 1000.

Om 12.00 uur ‘s middags voeren burgemeester Femke Halsema en Frank Paauw, de eenheidscommandant van de Amsterdamse politie, overleg over de situatie. Inmiddels is de verwachting bij de politie dat het aantal demonstranten wel eens dubbel zo groot kan uitpakken dan in de kennisgeving was aangekondigd. Ze overwegen de hoofdofficier van justitie erbij te roepen om zo een officieel overleg van de driehoek te beleggen maar doen dat niet omdat er goed contact is met de organisatie, die de voorbereidingen serieus lijkt te nemen. De driehoek kan de organisatie voorschriften en beperkingen opleggen, maar dat lijkt op dat moment niet nodig.

Daardoor staan er geen dranghekken en geen extra agenten paraat om de toestroom van demonstranten te kunnen beperken. Halsema en de politie houden van uur tot uur contact.

Ondertussen ontstaat bij belangstellenden die maandagmiddag richting Amsterdam willen komen enige verwarring over de locatie. In de dagen ervoor was ook het veel ruimere Museumplein in beeld als demonstratieplek. Halsema bevestigt dat de organisatie het Museumplein in gedachten had voor de manifestatie, maar bij de initiatiefnemers bestond de vrees dat er dan slechts een klein groepje mensen op een groot leeg plein zou staan. Op de Dam, dat minder weids is dan het Museumplein, zou dat effect meevallen, was de gedachte. Als Naomie Pieter om 16.30 uur op de Dam arriveert, wordt er door een handjevol mensen al druk gewerkt aan de voorbereidingen.

Stoepkrijt

De organisatie heeft de taken verdeeld. De organisatie Kick Out Zwarte Piet, bouwt een podium, Mitchell Esajas (Stop Blackface) maakt protestborden. Besloten wordt om op de grond rond het podium op de Dam 500 kruisen aan te brengen met stoepkrijt, op anderhalve meter afstand van elkaar, zodat de aanwezigen niet te dicht op elkaar gaan staan. Ook worden er gangpaden gemaakt en zullen er vrijwilligers van ‘sfeerbeheer’, zoals de interne ordedienst wordt genoemd, met borden rond lopen met daarop de oproep om afstand te houden. “We wisten dat de coronacrisis nog niet voorbij is dus daarom hebben we de gezondheidsrichtlijnen breed gecommuniceerd en een oproep gedaan om met mondkapjes naar de Dam te komen,” zegt Naomie Pieter.

In de loop van maandagmiddag trekt de online aankondiging van de manifestatie op Facebook ettelijke duizenden aanmeldingen. Een halfuur voor de aanvang staan er al tientallen mensen op de Dam, en de groep groeit snel. De politie stelt de inschatting opnieuw bij en denkt nu dat het aantal demonstranten kan oplopen tot maximaal 1000. Dat is ook het maximale aantal mensen dat, op gepaste afstand, op de Dam terecht kan, is de gedachte. Even na 17.00 uur start het sprekersprogramma en schalt het ‘black lives matter!’ over het plein.

Autoverkeer

De mensen blijven toestromen, van anderhalve meter afstand is al snel geen sprake meer. De aanloop zwelt in zeer korte tijd aan tot ongeveer 5000 mensen. Anders dan bij andere grote betogingen is er dit keer geen centrale toestroom vanuit het Centraal Station. De politie laat wel het openbaar vervoer en het autoverkeer stilleggen, om de demonstranten op het plein meer ruimte te geven, maar grijpt verder niet in. Het samenscholingsverbod is immers op advies van het kabinet juist deze dag om 12.00 uur opgeheven. “Buiten is er geen maximum voor het aantal mensen dat bij elkaar kan komen,” aldus de website van de Rijksoverheid.

Ook Halsema krijgt te horen dat het zeer druk is geworden op de Dam en wil er snel naartoe om polshoogte te nemen. Ze laat in een berichtje aan justitieminister Ferdinand Grapperhaus weten dat het druk is, maar dat ze de demonstratie niet laat ontbinden, omdat de emoties op het plein hoog oplopen. Grapperhaus reageert met het bericht dat hij begrip heeft voor die beslissing.

Halsema is op dat moment nog niet op de Dam. Want in de tuin van de ambtswoning aan de Herengracht wordt de start van de Keti Koti-maand afgetrapt met een kleine bijeenkomst. Onder meer burgemeester Halsema spreekt een klein gezelschap van aanwezigen toe, en refereert aan de dood van George Floyd. Ondertussen krijgen aanwezigen zoals Keti Koti-organisator Ivette Forster op hun telefoon de eerste beelden binnen van de situatie op de Dam, krap een kilometer verderop. “Mijn vriend stond daar, die appte mij: ‘Je weet niet wat je ziet!’ De belangstelling was een complete verrassing, en zeer overweldigend,” zegt Forster.

1873-button

Halsema vertrekt rond 18.00 uur om naar de Dam te gaan. Op de Keti Koti-bijeenkomst heeft ze een button met 1873 opgespeld gekregen, een symbolisch getal dat te maken heeft met de afschaffing van de slavernij.

Voor de deur van de ambtswoning staat een cameraploeg van AT5, die haar om een reactie vraagt op de enorme mensenmassa op het plein. “Ik begrijp ook dat de anderhalve meter afstand niet altijd in acht genomen wordt,” zegt ze in de microfoon. “Maar de demonstratievrijheid is een groot goed en de driehoek ziet geen grond om de demonstratie te ontbinden. Daarvoor is de demonstratie ook te belangrijk, en bovendien zijn mensen zelf verantwoordelijk.”

In de haast maakt Halsema hier een vergissing, zal ze later erkennen. Waar ze ‘demonstratie’ zei, bedoelt ze eigenlijk het ‘demonstratierecht’. Terwijl de beelden van een overvolle Dam heel Nederland doorgaan, lijkt Halsema te zeggen dat ze de inhoud van de demonstratie steunt, en daarom niet wil ingrijpen. Ook wordt aangenomen dat de button met 1873 een steunbetuiging is voor de anti-racismebeweging. Er ontstaat grote verontwaardiging op sociale media bij journalisten, opiniemakers, BN’ers, lokale en Haagse politici. Voor raadslid Annabel Nanninga (Forum voor Democratie) is het reden om per direct een motie van wantrouwen aan te kondigen.

‘Undreamable’

Maar die avond zegt Halsema in het tv-programma Op1 dat haar beweegredenen om de demonstratie niet te beëindigen, heel anders waren. Het protest was vreedzaam, en er waren voorzorgsmaatregelen genomen. Het was daarom niet gepast om de menigte uit elkaar te dwingen, zegt Halsema. Daar komt bij dat de politie niet genoeg capaciteit beschikbaar had om een verzoek om uiteen te gaan kracht bij te zetten. Ook het beeld van een politiemacht die een bijeenkomst tegen politiegeweld uiteendrijft, vonden Halsema en Paauw zeer onwenselijk.

De organisatie heeft tijdens de demonstratie bewust besloten om de bijeenkomst niet stil te leggen, zegt Naomie Pieter. “Het werd duidelijk dat mensen zich massaal wilden uitspreken. Wat wil je daar tegen doen? We hebben ons best gedaan en dit was geen feestje.”

Ze noemt de hoge opkomst die uiteindelijk op de Dam verscheen, ‘undreamable’. “Besef dat we er negen jaar over hebben gedaan om 1000 mensen bij elkaar te krijgen. Dat het er maandag meer dan dat zouden worden, hadden wij nooit geloofd als iemand dat vooraf gezegd had.” 

Volgende week woensdag moet Halsema in de gemeenteraad verantwoording afleggen in een spoeddebat over de kwestie.

Burgemeester Femke Halsema tijdens het protest op de Dam.Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden