PlusAchtergrond

Tuindorp Oostzaan heeft zijn keien terug: ‘Er zit een heel verhaal aan vast’

In Tuindorp Oostzaan wordt hard gewerkt aan het monument met Noorse zwerfkeien. Beeld Dingena Mol
In Tuindorp Oostzaan wordt hard gewerkt aan het monument met Noorse zwerfkeien.Beeld Dingena Mol

In Tuindorp Oostzaan wordt deze week op de dijk een monument onthuld dat herinnert aan de vroegere strijd tegen het water. De grote keien waren in het dorp ook een favoriet decor voor familiekiekjes.

Patrick Meershoek

Het is gelukt. Weliswaar later dan de bedoeling was, maar een jaar na het eeuwfeest wordt in Tuindorp Oostzaan dan toch het monument onthuld dat de herinnering levend moet houden aan de vroegere strijd tegen het water. “Corona en heel veel vergaderen,” vat Gerard van Putten namens het Historisch Archief Tuindorp Oostzaan de oorzaak van de vertraging samen. “Er zijn veel partijen betrokken. We hebben met de gemeente te maken, maar ook met Waternet en het hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier. Het duurde even voordat iedereen akkoord was. Je doet toch iets met een dijk.”

De Oostzanerdijk om precies te zijn, de noordelijk grens tussen Tuindorp Oostzaan en Molenwijk. In de aanloop naar het eeuwfeest groeide in het dorp de behoefte om naast alle festiviteiten ook iets blijvends tot stand te brengen. Van Putten: “De bewoners van Tuindorp Oostzaan vormen van oudsher een hechte gemeenschap, maar de laatste jaren komen er veel nieuwkomers wonen. We vinden het belangrijk om die mensen iets meer te vertellen over de geschiedenis van het dorp. De dijk is daar zeer geschikt voor. Er zit een heel verhaal aan vast.”

Waterkering

Dat verhaal moet worden verteld door een keienmonument, een strook van vijf meter in de grasdijk met Noorse zwerfkeien zoals die vroeger op deze plek te zien waren. “De oudere Tuindorpers kunnen het zich nog wel herinneren,” zegt Van Putten namens het Historisch Archief dat het initiatief nam voor het monument, samen met de organisaties Tuindorp Oostzaan Leeft en NDSM Herleeft. De eerste vertegenwoordigt de bewoners, de tweede de industriële geschiedenis. Van Putten: “Het dorp heeft twee rampen meegemaakt. De overstroming van 1960 en het faillissement van de scheepswerven in de jaren zeventig.”

De Oostzanerdijk is nu een secundaire waterkering, maar eeuwenlang beschermde de dijk het achterland tegen het IJ. Daar kon het flink spoken, vertelt historicus en dijkdeskundige Diederik Aten namens Hollands Noorderkwartier. “Het IJ was een zeearm die doorliep tot voorbij Beverwijk. De Oostzanerzeedijk zoals hij toen heette, werd aanvankelijke verdedigd met een strook buitendijks rietland en een zware schoeiing van palen, planken en oude dakpannen. Toen in 1731 de paalworm toesloeg, werd de zeekant van de dijk belegd met zware keien als bescherming tegen de golfslag.”

Dat laatste was een goede maar kostbare oplossing. Aten: “Tussen 1735 en 1745 is door de toenmalige dijkbeheerder, het bestuur van de polder Oostzaan, voor ruim 35.000 gulden aan keisteen ingekocht. Dat was een enorm bedrag in die tijd. Aanvankelijk werden ook enkele tientallen hunebedden in Drenthe ontmanteld en overgebracht naar Amsterdam, maar dat werd al snel verboden. Er werd ook veel sloopmateriaal uit de stad gebruikt, zoals stenen stoepen en vensterbanken. Zelfs grafzerken werden gebruikt, zolang de brokken maar zo zwaar waren dat de golven ze niet konden wegspoelen.”

De Noorse keien op de dijk bij Tuindorp Oostzaan waren een populair decor voor familiefoto's. De keien zijn ooit verdwenen, maar keren nu terug als monument. Beeld
De Noorse keien op de dijk bij Tuindorp Oostzaan waren een populair decor voor familiefoto's. De keien zijn ooit verdwenen, maar keren nu terug als monument.

Bruidsparen

De keien op de dijken kwamen uit Scandinavië. Deze Noorse keien bleven eeuwen op hun plek liggen, terwijl het landschap rond de dijk veranderde. In 1872 werd het IJ bij Schellingwoude afgedamd van de Zuiderzee om de weg vrij te maken voor de aanleg van het Noordzeekanaal. In combinatie met de werkzaamheden aan het kanaal werd een deel van het IJ ingepolderd. Langs de Oostzanerzeedijk maakte het water plaats voor nieuw land: de Noorder IJpolder of Polder VIII, waar ruim honderd jaar geleden Tuindorp Oostzaan werd gebouwd.

De inpoldering maakte van de wakende dijk een slapende dijk, maar dankzij de dorpelingen kreeg de Oostzanerdijk al snel een nieuwe functie, vertelt Gerard van Putten van het Historisch Archief. “De dijk werd een favoriete speelplek voor de kinderen uit het dorp. Die grote keien heten tegenwoordig levensgevaarlijk te zijn, maar toen waren ze vooral spannend. De dijk was ook een favoriete plek voor het maken van een kiekje van de kinderen of bruidsparen. We hebben veel fotoalbums van vroegere bewoners in ons archief en daarin kom je de keien voortdurend tegen.”

Dat geluk duurde tot in de jaren vijftig. Toen waren de keien van het ene op het andere moment verdwenen. Het verdwijnen van het gesteente maakte de dijk minder fotogeniek, maar verhoogde de speelvreugde. De dijk werd nu een populaire glijbaan, in de zomer op een stukje karton, in de winter op de slee. Van Putten: “We hebben wel wat onderzoek gedaan, maar nooit kunnen achterhalen waarom de keien zijn weggehaald en wanneer. Maar op foto’s uit 1958 zijn ze weg, dus het moet in de jaren daarvoor zijn gebeurd. Het is allemaal een beetje raadselachtig.”

Stortsteen

Raadselachtig? Hm, Tuindorp Oostzaan is toch ook weer geen Stonehenge. Kan dijkhistoricus Aten misschien opheldering verschaffen? “Ik weet het ook niet precies, maar wat ik wel weet, is dat het hoogheemraadschap na de oorlog de keien van de Westzanerzeedijk heeft weggehaald om de Hondsbossche Zeewering bij Petten te versterken. Het is heel goed mogelijk dat de keien van de Oostzanerdijk voor hetzelfde doel zijn gebruikt. Daar waren ze door de inpoldering eigenlijk overbodig geworden, en er is altijd behoefte aan stortsteen.”

En soms is er stortsteen over. De keien die nu worden gebruikt voor de dijk in Tuindorp Oostzaan, komen uit Hoorn. Daar waren ze overgebleven na de werkzaamheden aan de Markermeerdijk, vertelt steenzetter Serge Ligthart die het monument in Noord heeft ontworpen en aangelegd. “Het is een kleiner formaat dan de Noorse keien die hier hebben gelegen. Dit zijn keien die in de zestiende eeuw als ballast zijn meegekomen met de lege schepen die terugkeerden van de Oostzee. Vijf eeuwen later worden ze nu weer hier gebruikt, dus dat is reuze duurzaam en circulair.”

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden