PlusAchtergrond

Toekomst rectorswoning Amsterdams Lyceum onzeker: jonge leraren erin?

De voorkant van de woning op het Valerius­plein.Beeld Marc Driessen

De rectorswoning naast Het Amsterdams Lyceum is te duur geworden en krijgt een nieuwe bestemming. Een van de ideeën is een wooncomplex voor jonge leraren.

De Zonnewijzer, de grote rectorswoning van Het Amsterdams Lyceum op het Valeriusplein, is wonderschoon. Het huis heeft een gedecoreerde eikenhouten voordeur, bolvormige ramen en vijf dubbele openslaande deuren naar de tuin van tien bij vijftien meter. Aan de zuidzijde is een zonnewijzer aangebracht met de tekst: ‘Ik tel alleen de zon’ge uren’.

De nieuwe rector, die aankomend schooljaar bekendgemaakt zal worden, zal de villa, een rijksmonument en eigendom van de vereniging Het Amsterdams Lyceum, echter niet kunnen betrekken. Een marktconforme huur is met een rectorsalaris niet op te brengen. De toekomst van het huis is daardoor onzeker. “We doen een onderzoek om te bekijken wat we ermee kunnen doen,” zegt conrector Tom van Veen van Het Amsterdams Lyceum.

Christiaan Pieter Gunning (1886-1960), oprichter en eerste rector van ‘het Amsterdams’, gaf in 1917 opdracht tot de bouw van de dienstwoning. De 330 vierkante meter grote villa is een ontwerp van de gebroeders Herman en Jan Baanders in de stijl van de Amsterdamse School. Het telt negen kamers, waarvan twee dienstbodekamers, en staat op 25 flinke stappen van de school. De bevlogen, christelijk-humanistische pedagoog Gunning woonde er 33 jaar met zijn vrouw en zes kinderen. “In Nederland was het heel ongewoon om een rectorswoning te laten bouwen. Gunning had enige tijd in Engeland gewerkt en had er kennis gemaakt met het verschijnsel dienstwoningen. Ook hij wilde graag dicht bij zijn school wonen. De school was zijn familie,” zegt oud-rector Roel Schoonveld (70), die van 1986 tot 2019 in de villa woonde.

Nieuwe regelgeving

Toen in 1941 zijn 72 Joodse leerlingen op bevel van de bezetter van school af moesten, protesteerde Gunning daartegen in een emotionele afscheidsbijeenkomst. Hij werd begin 1942 gearresteerd en drie maanden in Kamp Amersfoort vastgezet. De Duitsers vorderden zowel de school als de villa als onderkomen voor soldaten en officieren. Gunning sloeg voor zijn vertrek uit de villa het sanitair kort en klein.

Schoonveld is de vierde rector die de villa bewoonde, destijds tegen een huur van 850 gulden per maand, 12 procent van zijn bruto jaarinkomen. De huurprijs van een ambtswoning is inmiddels opgeschroefd naar 18 procent van het brutosalaris. “Nieuwe regelgeving eist geen koppeling aan het salaris, maar aan de marktwaarde van het huis. Een marktconforme huur voor een huis als De Zonnewijzer zal neerkomen op ruim 3000 euro per maand, zo’n 60 procent van het salaris. Dat is niet meer op te brengen voor een rector,” zegt Schoonveld.

Niet gedateerde foto van de achter­zijde van de rectors­woning van Het Amsterdams Lyceum.Beeld Archief Amsterdams Lyceum

Nadat Schoonveld was vertrokken uit het huis waakte antikraak erover. Sinds begin juli zit er tijdelijk een particuliere huurder in.

Schoonveld, die 32 jaar rector was, heeft voorgesteld vier of vijf appartementen voor jonge docenten in de villa te maken. Schoonveld: “Het lerarentekort neemt toe door onder meer het woningtekort in de stad. Dat speelt met name bij de exacte vakken. Het zou een mooi idee zijn om jonge leraren woonruimte aan te bieden. Er is ruimte voor vier of vijf kamers van 30 tot 35 vierkante meter en een paar gemeenschappelijke kamers, een keuken en badkamer.”

“Ik heb er altijd met plezier gewoond. Het is ook erg handig om dichtbij school te wonen. Ik hield er kleine vergaderingen met de schoolleiding, het docentenoverleg, bijeenkomsten voor de leerlingenraad en ontving er rectoren van andere scholen. Ik heb ook een keer midden in de nacht de brandblusser moeten grijpen om een beginnend vuur in school te blussen,” zegt Schoonveld.

Verkapt salaris

Conrector Van Veen noemt de toekomst van de rectorswoning een ‘ingewikkeld dossier’, waarmee de school enigszins ‘in z’n maag’ zit’. “Een rector kan er niet wonen tegen de nieuwe huurtarieven. Dat zou een verkapt salaris betekenen,” zegt ook Van Veen. “Het is niet mogelijk in de villa studie- en muzieklokalen of een theaterruimte voor leerlingen te creëren. Dat is onttrekken van woonruimte.”

Over de mogelijkheid voor huisvesting voor jonge docenten staat hij niet negatief. Tegenover de school staat een wachtershuisje bij de roeivereniging De Drietand van het lyceum, waarin al een jonge leraar van Het Amsterdams Lyceum woont. Dat huisje is van de gemeente. Van Veen: “We bekijken in het onderzoek of de villa ook een onderkomen kan worden voor jonge docenten. Aan de andere kant: verhuren is niet ons beroep.”

Wonen bij het werk

De meeste dienstwoningen dateren uit de negentiende eeuw. Bij bedrijven, musea, parken, begraafplaatsen en sluizen werden dienst­woningen gebouwd. De Stadsschouwburg had een conciërgewoning aan de Marnixstraat, warenhuis Metz had een bedrijfswoning boven de zaak en verbandmiddelenfabriek Utermöhlen had op de Weesperzijde een directeurswoning, schrijft het historische blad Ons Amsterdam.

De chef-monteur van de tramremise in de Tollenstraat kon bij de zaak de bovenwoning betrekken. Vondelpark 1, bij de hoofdingang aan de Stadhouderskade, was de woning van de parkopzichter. De opzichter, inmiddels met pensioen, bewoont het monument, gebouwd rond 1865-1870, nog steeds.

Het Rijksmuseum beschikte eens over een directeursvilla. Artis heeft nog steeds een directeurswoning op de Plantage Middenlaan en de Amsterdamse burgemeester kan wonen in de ambtswoning op de Herengracht. Ook bestonden er conciërge­woningen (Fons Vitae), onderwijzers­woningen en opzichtershuisjes bij de Westelijke Doksluizen. Op de Nieuwe Oosterbegraafplaats stonden drie woningen (uit 1892) voor doodgravers.

Dienstwoningen waren vroeger nodig omdat de opzichters, conciërges, technische medewerkers dicht bij het werk moesten wonen. De meeste van deze huizen staan er nog steeds, hoewel de band met het oorspronkelijke bedrijf of de organisatie er niet meer is. De directeurswoning van Artis uit 1897 op Plantage Middenlaan 51 wordt nog wel door de directeur van de dierentuin bewoond.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden