Plus Reportage

Stemrecht? De Bijlmer heeft er weinig mee

Nergens in de stad is de opkomst bij verkiezingen zo laag als in de Bijlmer: één op de tien mensen neemt de moeite nog. Dat doet vrezen voor een nieuw dieptepunt bij de Europese verkiezingen van volgende week. ‘Stemmen is een synoniem voor teleurstelling geworden.’

De flats in Ganzenhoef zijn opgeknapt, maar ook hier zijn lange wachtlijsten. Beeld Marc Driessen

“Zo’n groot gebouw, het is al bijna klaar. Allemaal voor mensen van buiten de Bijlmer. En mijn zoon woont nog thuis!” Mevrouw Agnita klampt oud-stadsdeelvoorzitter Marcel La Rose (PvdA) aan in de grote zaal van wijkcentrum Kwakoe waar een partijtje domino wordt gespeeld. Ze wijst naar een net verrezen flat aan de overkant. Een zangvogel in een kooitje naast een van de spelers fluit een partijtje mee. Agnita fleurt er niet van op. “Er worden hier wel dingen gedaan, maar niet voor de Bijlmerbewoners.”

Hoe goed de economie ook draait, hoe mooi de stad er ook bij ligt, in Zuidoost overheerst teleurstelling. Jaar na jaar laten de verkiezingsuitslagen zien dat er nergens in Amsterdam zo veel mensen thuisblijven als hier. Even later vat La Rose het samen: “Voor deze mensen is stemmen een synoniem voor teleurstelling geworden. Wat ze ook doen, beter wordt het niet.”

Dat was vroeger wel anders, herinnert La Rose zich. De Bijlmer was onbetwist PvdA-gebied, de partij die altijd kon rekenen op de steun van de Surinaamse gemeenschap. Na de onafhankelijkheid van Suriname in de jaren zeventig was het de PvdA die zich inspande om Surinamers die naar Nederland verhuisden een plek te geven. Velen van hen stemden PvdA.

Maar toen kwam de verharding richting migranten onder partijleider Wouter Bos, en onder Rob Oudkerk in Amsterdam. “De PvdA werd zakelijker en rechtser. Dat zorgde voor distantie,” herinnert La Rose zich terwijl hij een rondje handen schudt in het buurthuis. “Toen Joop den Uyl hier kwam, danste hij met de mensen. De Surinamers hielden van hem.”

Hoe anders is het nu in de Bijlmer. In delen van de Jordaan maakt soms wel 80 procent de gang naar het stemhokje, stadsbreed schommelt de opkomst gemiddeld tussen de 50 en 70 procent. In de Bijlmer is dat 20 procent. Sommige stembureaus noteerden bij de Provinciale Statenverkiezingen in maart laagterecords van om en nabij de 10 procent.

Bij de vorige Europese verkiezingen in 2014 lag de opkomst in de Bijlmer net boven de 10 procent. Bij de Europese verkiezingen van aankomende donderdag is een nieuw laagterecord niet ondenkbaar. Een opkomst lager dan 10 procent, minder dan één op de tien.

Kiezersonderzoek

“Dit is een absoluut dieptepunt, zo laag heb ik ze niet gezien,” zegt André Krouwel als hij op zijn iPhone de opkomstcijfers bestudeert van de wijk Venserpolder die hij zojuist in is gelopen. Het is een interessan­t gebied voor de in kiezersonderzoek gespecialiseerde politicoloog van de VU, bekend van het Kieskompas. Steeds minder mensen gaan hier stemmen, waardoor de opkomstpercentages zo laag zijn dat je eigenlijk niet meer kunt spreken van een representatieve democratie. Met als gevolg dat de problemen in de Bijlmer steeds meer naar de achtergrond worden verdrongen, zegt Krouwel.

Hogeropgeleide politici worden gekozen door hoogopgeleide mensen in buurten waar wel gestemd wordt. Daardoor komen problemen waar hoogopgeleide mensen zich druk om maken, vanzelf hoger op de agenda. “Neem het toerisme, mensen die in het centrum wonen hebben daar last van. Vervolgens wordt door het stadhuis alles uit de kast getrokken om iets te doen aan de rolkoffers.” Het is een thema dat totaal niet speelt in de Bijlmer.

Pico bello

Nog zo’n onderwerp: de woningmarkt. Het politieke debat gaat over betaalbare middenhuur, tot duizend euro per maand, of de hoge prijzen voor een koophuis. “Als je hier als SP of GroenLinks vervolgens trots komt vertellen dat je de krimp van het aantal sociale huurwoningen hebt weten te verminderen, kijken de mensen je raar aan. Voor hun kinderen wordt het iets minder onmogelijk om een huis te vinden,” zegt Krouwel.

La Rose: “De mensen voelen zich verraden. Zij zijn gebleven toen het hier slecht ging en de stad leegliep. Ze worden gestraft voor hun trouw aan de Bijlmer, en dat komt hard aan.”

Vanuit de Stopera gezien lijkt de Bijlmer in veel opzichten een buurt als alle andere. Venserpolder en de Bijlmer bijvoorbeeld, liggen er prachtig bij. La Rose: “Van de buitenkant ziet het er pico bello uit, daar is de laatste tien jaar wel voor gezorgd.” De schoolgebouwen langs de Karspeldreef, waar de stembureaus De Achtsprong (17,2 procent, Provinciale Staten 2019) en De Rozemarn (11,8 procent, Europees Parlement 2014) zijn gevestigd, zijn gloednieuw. Onkruid is nergens te zien, laat staan zwerfvuil of graffiti. Het ziet er netter uit dan menig plein in Oud-West of De Pijp.

Het hoofd boven water houden is de eerste zorg voor de meeste bewoners van de Bijlmer. Beeld Marc Driessen

Toch is de armoede in Zuidoost niet verdwenen. La Rose: “Al die mooie straten – de mensen hier kijken erdoorheen. Hun prioriteit ligt bij hun eigen materiële welzijn. Ze weten dat zij bij een volgende crisis keihard aan de beurt zijn.”

Krouwel beaamt dat. “Als je hier woont, heb je meer aandacht voor het einde van de maand dan voor de toekomst van de provincie of Europa. Dat de stoep er netjes bij ligt, maakt geen enkel verschil als je aan het overleven bent.” Hij wijst naar stembureau Het Klaverblad (16,5 procent, Provinciale Staten 2015) in Venserpolder, in de gelijknamige gloednieuwe basisschool. “We noemen dit precariteit, er hoeft maar iets te gebeuren en iemand zit in de problemen.”

Het opgeruimde straatbeeld veroorzaakt bovendien een gebrek aan urgentie. In een klassieke achterbuurt ontstaat een gedeeld belang dat de individuele problemen van de bewoners overstijgt. Gettovorming kan mensen mobiliseren. Dat is er niet in de Bijlmer. “Deze prachtige nieuwe huizen, dit mooie park, het haalt de urgentie onderuit om echt iets voor de inwoners te doen,” zegt Krouwel, lopend langs de gloednieuwe speeltuin van wijkcentrum Ala Kondre (13,8 procent – Provinciale Staten 2019).

Invechten

Bovendien is de bevolkingssamenstelling van Zuidoost sterk veranderd. De laatste twintig jaar zijn er meer groepen bijgekomen, zoals immigranten uit Afrikaanse landen, die nooit geprofiteerd hebben van de historische band met Nederland. Zij hebben zich vanaf dag één moeten invechten in de maatschappij. Zij houden zich gedeisd, bang om op te vallen. “Op een Surinaamse plek ga je weinig Antillianen zien, of Afrikanen,” zegt Delano Rust, die een praatje maakt met La Rose in De Poort, het centrale winkelcentrum in de Bijlmer. “Iedereen is bezig met z’n eigen taal, cultuur en tradities. Soms denken mensen: zwart is zwart, maar dat verschilt verschrikkelijk. We leven allemaal hier, maar gaan elkaar niet opzoeken.”

De beroemde diversiteit van de Bijlmer is daarmee juist een groeiend obstakel voor de politieke betrokkenheid. Wie nog wel de moeite neemt om te stemmen, verenigt zich in steeds kleinere deelbelangen. Krouwel noemt dit de fragmentatie van de onderklasse: “Boze Turkse Bijlmerbewoners gaan naar Denk, boze witte Bijlmerbewoners gaan naar Forum en de studenten in containerwoningen stemmen GroenLinks. Al die partijen mobiliseren een heel klein deel van de kiezers. waardoor een gemeenschappelijk belang ontbreekt.”

Hoe zwak de politieke macht van de Bijlmer nog is bewijst de opkomst van Sylvana Simons, met haar partij Bij1. Zij werd op een aantal stembureaus in de Bijlmer de grootste, maar door de extreem lage opkomst liep zij in 2017 een Kamerzetel mis en haalde zij in 2018 met een zeer kleine marge nipt één zetel in de gemeenteraad. Daarnaast lijkt Bij1 ook moeite te hebben met het verwoorden van de echte problemen in de Bijlmer, merkt Delano Rust. “Ik zeg je eerlijk: Sylvana is niet bezig met politiek, maar met activisme. De naam van een tunnel? Houd je met iets anders bezig!”

Overleven

Even verderop wijst La Rose op de plint aan de onderkant een van de hoge Bijlmerflats, Hogevecht. Op de begane grond zijn allerlei sociale initiatieven en welzijnsorganisaties gevestigd. Van een Ghanese maaltijdvoorziening tot een Kaapverdisch steunpunt. Deze gemeenschappen zijn heel hecht, maar tegelijkertijd alleen met hun eigen deelbelang bezig. “Iedereen is aan het overleven,” zegt La Rose. “De economie mag dan als een tierelier draaien, voor deze mensen betekent dat ze in plaats van twee halve baantjes nu een hele slechtbetaalde baan hebben. Dat voelt niet als vooruitgang.”

De gemeente kan als onafhankelijke overheid geen opkomstbevordering organiseren in specifieke buurten zoals de Bijlmer, omdat dit de verkiezingsuitslag zou beïnvloeden. “Niet stemmen, niet zeiken,” zei wijlen burgemeester Eberhard van der Laan eens. Maar één op de tien kiezers die nog meedoet, dat kan niet de bedoeling zijn. Volgens Krouwel sluimert er bij veel afgehaakte stemmers nog wel een knagend burgerschapsgevoel. Door langs de deuren te gaan, canvassen, en hun aan te spreken over de problemen in de wijk wordt bij kiezers het idee geactiveerd dat stemmen toch wel belangrijk is.

Krouwel: “Maar de praktijk is dat partijen hun vrijwilligers liever langs de deuren sturen in wijken waar de kans groter is dat ze een kiezer kunnen overtuigen die toch al zou gaan stemmen.”

Bijlmer Style

Een actieve Bijlmerpartij die zich specifiek richt op de problemen in Zuidoost, zou een goede kans maken om de afgehaakte buurtbewoners weer te mobiliseren, vermoedt politicoloog Krouwel. De lage opkomst staat immers ook voor een enorm onbenut kiezerspotentieel.

In 2010 en 2014 is het al eens geprobeerd door een groepje jonge Bijlmerbewoners, via de partij Bijlmer Style. Op een haar na haalden zij een zetel in de deelraad. De energie die deze beweging losmaakte kon op bewondering en jaloezie rekenen bij de andere partijen, maar het initiatief stierf een stille dood. De drijvende krachten achter het plan zijn nu elders succesvol. 

Gideon Everduim is voor Denk in de Provinciale Staten gekozen, Jerry Afriyie is bekend als activist bij Nederland Wordt Beter en Robert Coblijn maakt programma’s over de Bijlmer bij AT5. Oud-stadsdeelvoorzitterLa Rose is trots op hen, maar mist ze ook. “Zij hebben alles in huis om het tij hier te keren.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden