PlusExclusief

‘Squattum Mokum Spliffum’: deze voorwerpen vertellen het verhaal van drugsstad Amsterdam

T-shirt, Mokum Squattum Spliffum, 1980, door Peter Pontiac. Beeld Birgit Bijl
T-shirt, Mokum Squattum Spliffum, 1980, door Peter Pontiac.Beeld Birgit Bijl

Een barkruk van coffeeshop The Bulldog, een affiche van een naaktmodel met joint en een verbodsbord voor blowers: een groep internationale onderzoekers is neergestreken in Amsterdam om culturele sporen van het drugsgebruik vast te leggen.

Patrick Meershoek

Het depot van het Amsterdam Museum is een ware schatkamer, gevuld met meer dan negentigduizend objecten die iets vertellen over de geschiedenis van de stad. Een reusachtig schilderij van de feestelijke intocht van Napoleon Bonaparte in 1811 staat vlak bij de mal waarmee de leeuwen zijn gegoten voor het Monument op de Dam. De belangstelling van onderzoeker Gemma Blok gaat uit naar een T-shirt uit 1980 van tekenaar Peter Pontiac met het wapen van Amsterdam, opgehouden door een krakende en een blowende leeuw. ‘Squattum Mokum Spliffum’ luidt het onderschrift.

Databank voor de drugscultuur

De drugscultuur vanaf de jaren zeventig is op dit moment het onderzoeksterrein van Blok, hoogleraar geschiedenis van mentale gezondheid en cultuur aan de Open Universiteit. Deze week is zij de gastvrouw van een groep internationale wetenschappers die werkt aan een databank met verhalen, foto’s en voorwerpen over de invloed van drugsgebruik op de cultuur, de geschiedenis en het imago van de grote stad. Berlijn, Zürich, Kopenhagen en Bordeaux zijn enkele van de deelnemende steden aan het project dat de klinkende naam Narcotic City heeft meegekregen.

Amsterdam kan in dat rijtje natuurlijk niet ontbreken. De stad begon in de jaren zeventig met een net gevestigde internationale reputatie als stad waar heel veel mag en kan, ook op het gebied van drugs. “Het gebruik van drugs paste aanvankelijk naadloos in dat imago van vrijheid, blijheid,” vertelt Blok. “De aanpassing van de Opiumwet in 1976 maakte de weg vrij voor de komst van de coffeeshops die als paddenstoelen uit de grond schoten en ook bepalend werden voor het imago van Amsterdam in binnen- en buitenland.”

Tekst loopt door onder foto

Affiche ter gelegenheid van Amsterdam 700 jaar, 1975. Beeld Birgit Bijl
Affiche ter gelegenheid van Amsterdam 700 jaar, 1975.Beeld Birgit Bijl

Blote borsten

Daarvan zijn in het depot prachtige sporen te vinden. Van de eigenaar van The Bulldog kreeg het Amsterdam Museum niet alleen de huisregels uit de jaren zeventig in bruikleen, maar ook een oude dealerskruk met onder de zitting een geheime ruimte voor de voorraad. Wernhard Bruining gaf uit dezelfde periode een leren dealerstas en twee wietpasjes in bruikleen van zijn coffeeshop Mellow Yellow. Helemaal jaren zeventig is ook het affiche van een blowend model met blote borsten, in 1975 verschenen ter gelegenheid van het 700-jarig bestaan van de stad.

Met de komst van de heroïne in de jaren zeventig kreeg de drugscultuur in Amsterdam een grimmig karakter. Blok: “Heroïne was duur, gebruikers verloederden snel. De dealers, de junks, de criminaliteit en de overlast: het speelde zich deels af in de openbare ruimte, met de Zeedijk als centrum. De Chinese handelaren ronselden jonge Surinamers voor de verkoop op straat. Die waren binnen de kortste keren zelf verslaafd. Een Duits reisbureau organiseerde wijnreizen naar Wenen en Kriminalsafaris naar Amsterdam. Daar was het stadsbestuur weinig gelukkig mee.”

De zichtbare overlast leidde tot maatregelen. Gebruikers kregen methadon, maar werden ook hard aangepakt. “Het tegengaan van overlast in de publieke ruimte is doorgaans de drijfveer van het bestuur, of het nu gaat om marihuana, heroïne of lachgas. In de jaren tachtig vonden buurtbewoners die last hadden van junks ook voor het eerst gehoor bij de politiek. Voor die tijd was de sfeer: ze moeten niet zo zeuren. Dat veranderde. Overlast werd serieus genomen. Amsterdam wilde de Olympische Spelen van 1992 organiseren, dat droeg ook bij aan de dadendrang.”

Tekst loopt door onder foto

Blowverbodsbord, 2006, Hans Bos. Beeld Birgit Bijl
Blowverbodsbord, 2006, Hans Bos.Beeld Birgit Bijl

Geschilderd bord

Ook de sporen van het protest zijn terug te vinden in het depot. Van Stichting De Rode Draad kreeg het museum een verkeersbord waarmee bewoners van de De Ruyterkade protesteerden tegen tippelende heroïnehoertjes. Stadsdeel De Baarsjes droeg een blowverbodsbord over dat in plantsoenen en speeltuinen werd geplaatst en daar trouwens een bijzonder gewild object voor dieven bleek. In Noord maakte kunstenaar Henk Veen voor Molenwijk een minder repressief alternatief, een geschilderd bord met het vriendelijke verzoek een andere kant uit te blowen.

Alle voorwerpen worden vastgelegd. Blok vertelt over het Narcotic City Archive, een interactieve website over drugserfgoed die vrijdag online is gegaan. Zelf maakte ze een verslag op film van een bezoek aan de Wallen met Truus Oldenburg, een voormalig verslaafde en sekswerker. “Truus vertelde honderduit over het leven op de Zeedijk. Waar ze tippelde, waarom ze haar heroïne rookte en niet spoot, maar ook over de Broadway Bar waar ze na het werk een drankje ging doen. Het is belangrijk om die verhalen vast te leggen nu het nog kan. Het is bedreigd immaterieel erfgoed.”

Aftrap website

Het bezoek van de onderzoekers aan Amsterdam wordt vrijdagavond afgesloten met een publieke bijeenkomst in galerie Vrij Paleis. Het Narcotic City Archive wordt dan ook ten doop gehouden. Alle Amsterdammers zijn uitgenodigd om voorwerpen bij te dragen aan het online archief. “Dat mag van alles zijn,” vertelt Annemarie de Wildt van het Amsterdam Museum. “Bijzondere stukken zijn natuurlijk welkom, maar ook banale, zoals een favoriet doosje waarin drugs zijn bewaard. Het gaat ook om de verhalen die aan de objecten vastzitten.”

De bijeenkomst in Vrij Paleis op Paleisstraat 107 begint om acht uur. De toegang is gratis, maar vanwege de beperkte ruimte graag aanmelden bij jasper.bongers@ou.nl.

Double date, Love and Extacy (1996) van Micha Klein. Beeld Birgit Bijl
Double date, Love and Extacy (1996) van Micha Klein.Beeld Birgit Bijl
Stoeptegel met tekst HIER PEEST PEGGY, 1993, Stichting De Rode Draad. Beeld Birgit Bijl
Stoeptegel met tekst HIER PEEST PEGGY, 1993, Stichting De Rode Draad.Beeld Birgit Bijl
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden