PlusAchtergrond

Slag op de Zuiderzee na 450 jaar herdacht, ook de dubieuze rol van Amsterdam

In Waterland en West-Friesland worden voorbereidingen getroffen voor een grootse herdenking van de Slag op de Zuiderzee uit 1573. Een verborgen geschiedenis, met een bedenkelijke rol voor de stad Amsterdam.

Patrick Meershoek
De slag op de Zuiderzee, 1573. Afgebeeld is het moment waarop het vlaggenschip van Bossu wordt geënterd. Geschilderd in 1663. Beeld  Jan Theunisz. Blanckerhoff/Rijksmuseum
De slag op de Zuiderzee, 1573. Afgebeeld is het moment waarop het vlaggenschip van Bossu wordt geënterd. Geschilderd in 1663.Beeld Jan Theunisz. Blanckerhoff/Rijksmuseum

In Waterland en West-Friesland hebben ze er nu al zin in: het jubileum van de Slag op de Zuiderzee. In 2023 is het 450 jaar geleden dat de watergeuzen onder aanvoering van de Monnickendamse burgemeester Cornelis Dirkszoon op de Zuiderzee gehakt maakten van de Spaanse vloot. De beslissende zeeslag zorgde voor een kentering in de 80-jarige Oorlog met Spanje en luidde een periode van economische bloei in voor de West-Friese steden. “Het was feitelijk de geboorte van Nederland,” voegt Ron Dol er nog aan toe. “Gek genoeg is het een verborgen geschiedenis geworden. Er wordt op school niet of nauwelijks aandacht aan besteed.”

Dat gaat veranderen, voorspelt Dol namens de Stichting Hoorn Kunst & Cultuur. Op 8 en 9 oktober staat de stad in het teken van de historische zeeslag. De hoofdrolspelers blikken op straat terug op hun ervaringen en op andere plekken wordt gesproken over het belang van vrijheid in deze tijd. Aandacht is er ook voor de lokale held Jan Haring, die tijdens de slag in de mast van het Spaanse vlaggenschip klom om de admiraalsvlag te bemachtigen en dat met de dood moest bekopen. Het plan was aanvankelijk, vertelt Dol, om het publiek in oktober à la Jan Haring in de mast van museumschip Halve Maen te laten klimmen. “Op advies van de verzekeraar is dat een klimmuur geworden met gecertificeerde begeleiders.”

Spannende zoektocht

De activiteiten in Hoorn vormen de opmaat voor het jubileumjaar, wanneer de zaken nog grootser worden aangepakt. Ook in Waterland, waar eerder deze maand een comité is opgericht om de zeeslag passend te herdenken. Een eerste bewonersavond in de Grote Kerk van Monnickendam trok maar liefst 200 belangstellenden, onder wie burgemeester Marian van der Weele in (min of meer) historische kleding. “Er zijn heel veel ideeën,” vertelt Werncke Husslage. “Het verhaal leent zich natuurlijk perfect voor een theatrale vertelling. Dat kan toneel zijn, maar ook opera. Deze week gaat een bestuur van start. Dat moet het voortouw nemen bij het maken van een mooi programma.”

Terug naar Hoorn, waar stadsarcheoloog Michiel Bartels vertelt over een spannende zoektocht naar de originele scheepswrakken van de zeeslag in de Hoornse Hop, het deel van het Markermeer waar Hoorn aan ligt. Al enkele jaren wordt met behulp van sonartechniek gespeurd naar wrakken die zijn weggezonken in de modder. Aan wrakken geen gebrek, vertelt Bartels. “We hebben er in totaal 38 gevonden. Aan de hand van de lading moet worden vastgesteld of het om Spaanse schepen gaat, maar tot nog toe hebben we die niet gevonden. Het zou natuurlijk prachtig zijn als we tijdens het jubileumjaar een Spaans kanon kunnen presenteren, maar het wordt nog spannend of dat lukt. De tijd begint te dringen.”

Blokkade van de watergeuzen

Samen met andere historici werkt Bartels ook aan een boek over de slag, dat volgend jaar oktober moet verschijnen. Daarin zal worden stilgestaan bij de bedenkelijke rol van de stad Amsterdam, die indertijd uit economisch opportunisme de zijde koos van de Spaanse koning Filips II. Terwijl Oranjegezinde steden als Naarden en Haarlem werden geplunderd en uitgemoord, bood Amsterdam gastvrij onderdak aan de hertog van Alva en zijn gevreesde Bloedraad. Bartels: “De Spaanse vloot van twaalf zwaar bewapende schepen waarmee de graaf van Bossu aan de zeeslag begon, was getimmerd op de werven van Lastage. De verwachting was dat de klus op de Zuiderzee wel even zou worden geklaard.”

Dat pakte anders uit. Een blokkade van de watergeuzen zorgde ervoor dat de handel tussen Amsterdam en de landen rondom de Oostzee stilviel. “Het ging daarna snel bergafwaarts met de stad,” aldus Bartels. “Via de Waterlandse Zeedijk werden verrassingsaanvallen uitgevoerd. De stad was machtig, maar de opstandelingen begrepen dat het erom draaide wie de dijken en het water beheerste.” Bij de zeeslag van 1573 wisten de watergeuzen, varend op een allegaartje aan schepen en bootjes, de helft van de Spaanse vloot tot zinken te brengen en de graaf van Bossu gevangen te nemen. Bartels: “Hij is naar Hoorn gebracht en geketend en beschimpt door de bevolking naar de gevangenis gevoerd.”

Spaanse houwdegens

De nederlaag luidde het einde in van de Spaanse overheersing. Amsterdam sloot vrede met Willem van Oranje, ruilde het katholieke stadsbestuur in voor een protestants bestuur, en kon aan de Gouden Eeuw beginnen. Aan de Slag op de Zuiderzee werden niet veel woorden meer vuilgemaakt. In 2018 kwam de zeeslag nog eens voorbij in de gemeenteraad, toen op IJburg een aantal straten moest worden vernoemd. De straatnamencommissie stelde voor de hoofdrolspelers van de zeeslag te vernoemen, maar dat plan werd door de stadsdeelraad in Oost als te masculien gezien. De Hollandse en Spaanse houwdegens werden vervangen door de namen van koloniale verzetshelden.

Tijdens de aanstaande herdenking in Hoorn komen ook eigentijdse thema’s aan bod. Ron Dol: “De Slag op de Zuiderzee was onderdeel van een vrijheidsstrijd. Dat is vandaag de dag niet minder belangrijk. Kijk alleen maar naar de oorlog in Oekraïne.” Op het programma staat een voorstelling over slavernij in de koloniale tijd, maar ook een regenboogviering met de vertoning van een video van Erwin Olaf en Hans van Manen over twee dansers die elkaar ontmoeten, omhelzen en weer loslaten. Dat hadden de watergeuzen waarschijnlijk ook niet voorzien toen zij zich 449 jaar geleden op het ruime sop van de Hoornse Hop schreeuwend op het Spaanse schoelje stortten.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden