Amsterdam Bewaar

Schatzoeken in eeuwenoude akten: 'Soms lijken het wel filmscripts'

Notariële akten uit de 17de eeuw in het Stadsarchief.
Notariële akten uit de 17de eeuw in het Stadsarchief. © René den Engelsman

Het Stadsarchief brengt onder de naam 'Alle Amsterdamse Akten' het kilometerslange notariële archief uit de 16de tot de 20ste eeuw in kaart. Een monsterklus, die de komende jaren met hulp van vrijwilligers moet worden geklaard.

De muffe, ietwat zure geur van oude boeken valt meteen op. Verstopt in de depots van het Amsterdamse Stadsarchief staan tienduizenden dikke boeken en bundels in oneindig lange gangen.

Sinds een jaar werken een paar honderd vrijwilligers, studenten en uitzendkrachten mee om de akten in kaart te brengen. Eerst heeft een extern bedrijf 4,5 miljoen akten digitaal gefotografeerd en opgeslagen op de website Velehanden.nl.

Thuis, vanuit hun stoel, kunnen vrijwilligers op de site inloggen en de akten bekijken en omschrijven.

De akten bevatten gegevens over zakenlui, zeelieden, ambtenaren en ook gewone Amsterdammers. Vrijwilligers hoeven alleen basisinformatie, zoals namen, woonplaats en soort akte, te beschrijven. "Je kunt de eerste zijn die zo'n akte na eeuwen weer onder ogen krijgt," zegt projectleider Pauline van den Heuvel.

Er zijn akten voor beginners en voor mensen met kennis van oude handschriften

Pauline van den Heuvel

Inmiddels zijn bijna 140.000 akten onderzocht. Van den Heuvel: "Binnen tien jaar willen we klaar zijn, maar de productie moet dan wel omhoog. Door ontwikkelingen, zoals handschriftherkenningstechnieken, zal het in de nabije toekomst waarschijnlijk sneller gaan."

Nazaat van VOC-soldaat
Ervaring is niet nodig volgens Van den Heuvel. "Je hoeft geen juridisch expert te zijn om mee te doen. Er zijn akten voor beginners en voor mensen met kennis van oude handschriften."

Desondanks zijn er vrijwilligers die bang zijn om het fout te doen. Dat is niet nodig volgens Van den Heuvel. "Alle akten worden na invoer nog gecontroleerd en vrijwilligers kunnen op het onlineplatform vragen stellen en worden dan geholpen door ervaren vrijwilligers en experts."

"Ik heb een directe nazaat van een Duitse VOC-soldaat in Australië gevonden, zij was aangenaam verrast," zegt vrijwilliger Jan Willem Kooistra (59). "Zo zie je dat het archief zelfs nu nog tot in Australië relevant is."

De soldaat had voor vertrek naar Batavia een testament in Amsterdam opgesteld. Hij benoemde Maria Kols - zijn verloofde - als enige erfgenaam. Hij vertrok, maar kwam nooit op Batavia aan.

Zijn verloofde zag hij ook nooit terug. Kooistra: "Ik ben erachter gekomen dat hij in Kaap de Goede Hoop in Zuid-Afrika is gebleven, daar met een Kaaps-Duitse is getrouwd en vijf kinderen met haar kreeg."

Krabbels ontcijferen
"Soms lijken het wel filmscripts," zegt Kooistra. "Ik las een ooggetuigenverslag van een storm op zee waardoor de kajuit van een schip werd geblazen en passagiers uit het schip werden geslingerd."

Soms lijken het wel filmscripts, ik las een ooggetuigenverslag van een storm op zee

Jan Willem Kooistra

"Landloperij, diefstal, vechtpartijen: alles komt voorbij," zegt vrijwilliger Mimi Defilet (73). In een jaar tijd heeft ze al 17.000 akten beschreven. Defilet heeft een cursus paleografie gevolgd en werkte vroeger als docent Nederlands. Hierdoor kan ze ook moeilijke krabbels ontcijferen.

Deelnemers aan het project krijgen punten voor elke akte die zij onderzoeken. "Ik heb er al meer dan 100.000, die kan ik nooit opmaken," zegt vrijwilliger Arjen Lobach (59) lachend. Hij heeft punten ingewisseld voor boeken, een paleografiecursus en een rondleiding in het archief.

Lobach leeft mee met de mensen waarover hij leest. "Ik heb een akte gelezen over twee broers die toen de rijkste handelaren van Amsterdam waren. Zij moesten vaak bij dezelfde notaris komen, je vraagt je dan af hoe hun relatie was. Sommige notarissen lieten, misschien uit verveling, een tekeningetje op de akte achter."

Lobach is nog lang niet uitgekeken. "Op de website zie je in een balkje hoeveel akten al klaar zijn. Dat motiveert om verder te gaan."