Valley zal vast uitgroeien tot een architectonische bedevaartplaats, als het een begroeide rots is geworden waar toevallig mensen in wonen.

PlusAchtergrond

Rijke en verrassende oogst van nominaties voor architectuurprijs, maar waar blijft de erkenning voor buurten?

Valley zal vast uitgroeien tot een architectonische bedevaartplaats, als het een begroeide rots is geworden waar toevallig mensen in wonen.Beeld Desiré van den Berg

Voor de vijftiende keer wordt in mei de Gouden A.A.P. uitgereikt, de voornaamste architectuurprijs van Amsterdam. Met onder meer het Holocaust Namenmonument en Spaarndammerhart is de kwaliteit van de nominaties hoog. Een kanttekening: de focus ligt op afzonderlijke gebouwen en niet op wijken, blokken of straten.

Jaap Huisman

Vergeleken met de vorige editie van de Gouden A.A.P. is de oogst rijker en verrassender, en dat in een tijd waarin de bouwcrisis nog hevig woedt. Een vakjury, bestaande uit Caroline Bos, oprichter van UNStudio en directeur van AM Concepts, Saskia Bosnie, directeur van de gebiedsorganisatie Zuidoost City en Marc Reniers van M3H Architecten, koos de tien beste Amsterdamse bouwprojecten van het afgelopen jaar. En dan is er nog een publieksjury die op een eigenzinnige manier projecten beoordeelt.

Opvallend is dat de drie projecten die met kop en schouders boven de rest uitsteken, een lange weg hebben afgelegd om tot voltooiing te komen: Valley van MVRDV, het Nationaal Holocaust Namenmonument van Daniel Libeskind/Rijnboutt en het Spaarndammerhart van Korthtielens en Marcel Lok. Aandacht en degelijke voorbereiding, maar ook discussie, zijn kennelijk gunstige voorwaarden voor een klinkend eindresultaat.

Woningen rond binnentuin

Om met die laatste te beginnen: Spaarndammerhart werd in december 2021 al bekroond met de Zuiderkerkprijs. Het complex woningen rondom een fraaie binnentuin is een zeer geprezen invulling van de Amsterdamse Schoolwijk. Detaillering zoals de kleur baksteen, de belettering en het patroon van namen op de vloer sluit aan bij de omgeving. De boogvormige poorten geven toegang tot de semi-openbare binnentuin.

Op deze plek stond een basisschool die is verhuisd naar Houthavens. Dat er veel werk is gaan zitten in het ontwerp – dat begon met een tender – en de uitvoering is zichtbaar in het complex waar architecten, grafisch ontwerpers en landschapsarchitecten hebben samengewerkt. Dit betaalt zich uit in de waardering en bekroning.

Minstens zo veel tijd en moeite zijn gaan zitten in Valley op de Beethovenstraat. Het eerste ontwerp dateert al uit 2016. Lange tijd hield menigeen het niet voor mogelijk dat dit complex met zijn grillige torens gerealiseerd kon worden. En nu het er staat overtreft het de verwachtingen. MVRDV heeft een warme kleur natuursteen uit Spanje gebruikt voor de gevelbekleding.

Botanist Piet Oudolf bedacht de sparren en andere beplanting op de balkons en speciaal ontworpen bakken. Over enkele jaren moet dit een begroeide rots zijn waar toevallig mensen in wonen. Het hoeft niet te verbazen dat Valley zal uitgroeien tot een architectonische bedevaartplaats, zoals De Pot van MVRDV in Rotterdam dat ook is geworden.

Over lange voorbereiding en engelengeduld gesproken: het Namenmonument op de Weesperstraat is er niet zonder slag of stoot gekomen. Er was discussie over de locatie, over het ontwerp en over de noodzaak. Nu het er staat, zijn vriend en vijand het erover eens: dit is het meer dan gepaste eerbetoon aan de Joodse slachtoffers van de Holocaust.

Elk slachtoffer heeft een naam gekregen op een speciaal gefabriceerde steen in een zigzagvormig labyrint waar gekantelde spiegels boven hangen. Hoezeer het monument in een behoefte voorziet, bewijst de belangstelling van nabestaanden.

Spaarndammerhart werd in december 2021 al bekroond met de Zuiderkerkprijs. Beeld Lin Woldendorp
Spaarndammerhart werd in december 2021 al bekroond met de Zuiderkerkprijs.Beeld Lin Woldendorp

Grote verschillen

De overige zeven nominaties verschillen sterk van elkaar. Haut van Team V Architectuur beroept zich erop de eerste houten woontoren van Nederland te zijn. Helemaal waar is dat niet want de kern (liftschachten en natte ruimtes) is van beton. De look van hout komt vooral door de plafonds boven de balkons en de wellness op de begane grond.

De Finish van WE Architecten is een woontoren in een gevlekte steen die hoort bij het silhouet van Zeeburgereiland. Opvallende balkons en een getrapte opbouw maken het tot een gebouw van deze tijd. Niet uitzonderlijk, dat dan weer wel.

Basisschool De Wereldburger van Moke Architecten is een campus van kubusvormige gebouwen in Nieuw-West waarvan de voornaamste verdienste is dat ze door hergebruik tot stand zijn gekomen. En een wervende centrale ruimte, dat ook.

Stories van Olaf Gipser Architecten in Buiksloterham is een voorbeeld van collectief opdrachtgeverschap. De beplanting op de balkons en in de patio’s maakt deel uit van het ontwerp. Een licht en luchtig gebouw dat straalt op de noordelijke IJ-oever.

De Voortuinen van Elephant aan de Haarlemmerweg lijkt daar enigszins op: ook wit, ook veel groen in wat ooit de grijze kolos van de Rijkspostspaarbank en de latere Postbank was.

The Harbour Club op Cruquius is van Levs. Het maakt deel uit van de flitsende bebouwing aan de zuidkant van de Entrepothaven in het Oostelijk Havengebied. Hier wordt, op de fundamenten van oude scheepswerven, een yuppenwijk uit de grond gestampt.

The British School of Amsterdam van Atelier Pro is een geslaagde metamorfose van de voormalige gevangenis aan de Havenstraat. De contouren van het ronde cellencomplex zijn gespaard gebleven, maar toch hoeven de leerlingen zich niet opgesloten te voelen.

Het Holocaust Namenmonument op de Weesperstraat is er niet zonder slag of stoot gekomen. Beeld Lin Woldendorp
Het Holocaust Namenmonument op de Weesperstraat is er niet zonder slag of stoot gekomen.Beeld Lin Woldendorp

Hoog tijd voor nominaties van woonbuurten?

Als je een kanttekening bij Arcams architectuurprijs A.A.P. moet plaatsen is het dat de focus op afzonderlijke gebouwen ligt, en niet of nauwelijks op wijken, blokken of straten. Dat gaat in tegen de wordingsgeschiedenis van Amsterdam, waar samenhang en stedenbouwkundige compositie een belangrijke rol hebben gespeeld – onder meer terug te zien in het Zuid van Berlage en de Amsterdamse School.

Het verklaart ook meteen waarom in deze vijftiende editie (en in eerdere) projecten uit met name Houthavens, IJburg en Zuidoost maar mondjesmaat zijn genomineerd; het zijn bij uitstek gebieden waar veel woningen verrijzen. Zo gaat het bij Houthavens om een ensemble, waar geen enkel losstaand gebouw eruit springt.

Hetzelfde geldt voor IJburg, dat vooral gezien moet worden als een stedenbouwkundig geheel, zonder uitschieters. Inmiddels is het Centrumeiland in ontwikkeling, dat een mekka voor zelfbouwers moet worden. De eerste woningblokken haalden de selectie niet.

Dat was trouwens ook al het geval bij Steigereiland en de oevers van de Weespertrekvaart, waar zelfbouwers aan de slag zijn gegaan. Hoewel zelfbouw, al dan niet collectief, zwaar wordt gepromoot, dringt het nog spaarzaam door tot de architectuurprijzen. Dat komt door de toch wel strikte regelgeving (hoogte en kavelmaat) die de vrijheid beperkt, maar mogelijk ook omdat jury’s geen oog hebben voor de wijk of buurt als geheel.

Een stadsdeel dat telkens buiten de boot valt, is Zuidoost. Zuidoost is in feite al jaren in transitie, wat een oordeel bemoeilijkt. Toch is het merkwaardig, met ook individuele gebouwen die de aandacht trekken. Zo is een nieuw hoofdkantoor van ING geopend en zijn in Amstel III de eerste tekenen van leefbaarheid zichtbaar, onder meer met het appartementencomplex Our Domain. Best aardig, maar niet wereldschokkend, noteerde deze krant.

Juist nu, in tijden van een bouw- en wooncrisis, kan juryaandacht voor Amsterdamse wijken, blokken of straten zinvol zijn. Door torenhoge bouwkosten, dure materialen en een grondprijs zonder grenzen staat de hoeveelheid, kwaliteit en diversiteit van gebouwen onder druk. Er wordt soms beknibbeld op buitenruimte: een toren als Little Manhattan in Nieuw-West heeft niet eens balkons. Een goede indeling is vaak een sluitpost, en dan hebben we het niet eens over de hoge dichtheid waarin wordt gebouwd.

Alleenstaanden pesten

Een architect waarschuwde dat appartementen met een maat van 42 vierkante meter en een huurprijs van 1200 euro binnenkort niet meer haalbaar zijn. ‘Ontwikkelaars willen al zakken naar 39 vierkante meter.’ Dat is geen studio meer, dat is een kwestie van alleenstaanden pesten, die toch al moeite hebben een fatsoenlijke woning in de stad te vinden.

De binnenstad, zegt stadsgeograaf Zef Hemel, is alleen nog weggelegd voor studenten die bij elkaar kunnen kruipen in dispuutshuizen. En voor expats die de huren kunnen betalen. Ook al belooft de gemeente dat er meer voor de middeninkomens zal worden gebouwd, de werkelijkheid is dat die groep in snel tempo de stad heeft verlaten. Het scheelt niet veel of een evenwichtige bevolkingssamenstelling verdwijnt.

De stad wordt een metropool van (puissant) rijken in het centrum en de ring eromheen, en de have-nots in de buitengewesten in woningen waar duurzaamheid en energiebesparing niet van toepassing zijn.

Belangrijker dan de uitslag is misschien dat de A.A.P. een weerslag is van de ontwerpkwaliteit in de stad en de omvang van de productie laat zien. Want het is zonneklaar dat er in Amsterdam op dit moment bijna geen plek onbenut blijft en dat nieuwe wijken uit de grond worden gestampt. Het Bajeskwartier komt eraan, het Hondsrugpark in Amstel III, Oostenburg is bijna gereed en in de Sluisbuurt zijn de heipalen de grond ingegaan.

In de verdere toekomst komen daar de Schinkelbuurt en Haven-Stad bij. Waarmee Amsterdam van een kleine metropool uitgroeit tot een echte internationale stad. De grootste zorg is dat het mogelijk moet blijven om een stad te bouwen waar allerlei inkomens en culturen prettig kunnen wonen: dan zijn studio’s van 40 vierkante meter niet de oplossing.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden