Plus Achtergrond

Restauratie van De Nachtwacht is óók een meesterwerk

Na jaren voorbereiding begint het Rijkmuseum morgen met de restauratie van De Nachtwacht. De grondige opknapbeurt van Rembandts meesterwerk wordt monnikenwerk met de modernste technologie. 

Beeld ANP

De restauratie van De Nachtwacht is als een operatie in het ziekenhuis. Eerst wordt de ‘patiënt’ met geavanceerde technologieën uitgebreid gescand. Als na het onderzoek de diagnose gesteld is, wordt een behandelplan gemaakt en kan de operatie beginnen.

De wereldberoemde schutterscompagnie van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh is natuurlijk niet ‘ziek’. “Maar ze kampt wel met verouderingsverschijnselen,” zegt Petria Noble, hoofd restauratieatelier schilderijen bij het Rijksmuseum.

Beeld ANP

Beschadigd

Sinds Rembrandt van Rijn zijn meesterwerk in 1642 voltooide, heeft het veel te verduren gehad. De Nachtwacht is drie keer door bezoekers beschadigd: één keer met zoutzuur (1990), twee keer met een mes (1911 en 1975). Het is in bijna vier eeuwen tijd minstens 25 keer behandeld.

De verf waarmee de beschadigingen bij de laatste grote restauratie, bijna 45 jaar geleden, zijn bijgewerkt (retouches), is verkleurd. Daarnaast is het vernis vergeeld en aan de oppervlakte van het doek is soms een witte waas zichtbaar, zoals bij het hondje rechtsonder.

Noble: “Ook op het zwarte pak van Banninck Cocq zit kleinschalig verfverlies. Dit komt door een eerdere schoonmaak. We weten nog te weinig over de behandelingen in het verleden, bijvoorbeeld welke vernissen in de 17de en 18de eeuw zijn gebruikt.”

Deze 26ste behandeling wordt in alle opzichten een unieke. Die gebeurt niet achter de schermen in het restauratieatelier, maar in een grote glazen vitrine in de Nachtwachtzaal. Het publiek kan op zeven meter afstand of via internet live meekijken. Noble: “Mensen hebben bij een restauratie het ouderwetse idee dat we alleen met een penseel een schilderij opknappen, maar het is een complex proces.”

Beeld ANP

Scantechnieken

Bij Operatie Nachtwacht wordt een scala aan moderne technologieën toegepast. Met verschillende scantechnieken, hogeresolutiefotografie en geavanceerde computeranalyses wordt het schilderij in alle lagen - van vernis tot doek - in beeld gebracht.

De Nachtwacht (3,79 bij 4,53 meter) wordt uit de lijst gehaald en op een beweegbare ezel in het ‘glazen huis’ gezet. Daaromheen wordt apparatuur op een hefplateau geplaatst om gedetailleerde beelden van het schilderij te maken.

Vooraf zijn in de zaal metingen verricht naar mogelijke trillingen door lopende bezoekers en verkeer buiten het museum. “Alle apparaten moeten zo trillingsvrij mogelijk zijn,” zegt Noble. “Speciaal voor deze operatie zijn in Zweden twee hefplateaus ontworpen.”

Eerst worden met ultrahogeresolutiefotografie ruim 12.000 verschillende opnames van het schilderij gemaakt. Al die ‘stukjes’ worden vervolgens aan elkaar gemonteerd tot één digitaal geheel.

Onderzoeksfase

Maandag begint de onderzoeksfase. Voor het schilderij wordt een zogenoemde macro-röntgenfluorescentiescanner (Macro-XRF) geplaatst. Het apparaat scant De Nachtwacht 56 dagen non-stop millimeter voor millimeter, op 1 centimeter afstand van het doek. Per dag werkt de scanner 80 bij 60 centimeter af.

De scanner, ontwikkeld door de TU Delft en Universiteit van Antwerpen, brengt de samenstelling van de pigmenten in de verflagen in beeld. Verf bevat een of meerdere soorten pigment. De scanner legt niet alleen de pigmenten aan de oppervlakte bloot, maar ook meestal alle lagen daaronder.

De Macro-XRF bestaat uit een gemotoriseerd frame met daarop een röntgenbuis en detector. Door de straling komt energie vrij die door de detector wordt gemeten. Zo kan bepaald worden van welk element energie vrijkomt en dus ook welk pigment gebruikt is. Lood wijst meestal op wit pigment, koper op groen of blauw.

Dat is een verschil met een gewone röntgenfoto. Daarop zijn slechts de contrasten tussen zware en lichte elementen te zien, waarmee alleen de aanwezigheid van bijvoorbeeld loodwit als pigment kon worden aangetoond.

De Macro-XRF maakt de chemische elementen van veel meer pigmenten zichtbaar. Zo krijgen de onderzoekers inzicht in hoe Rembrandt een compositie maakte en welke veranderingen hij daarin aanbracht, maar ook in zijn schildertechniek en de combinatie van pigmenten. Het museum komt zich dichter bij het verhaal van het kunstwerk en bij de kunstenaar.

Bijzonder

Bij de recente restauratie van Marten&Oopjen, het beroemde tweeluik van Rembrandt, leverde deze technologie bijzondere ontdekkingen op. Te zien was dat de schilder op beide portretten aanvankelijk op de achtergrond een ronde poort had geschilderd. Die heeft hij afgedekt met gordijnen.

Met andere scantechnologieën worden pigmenten geïdentificeerd. Van sommige details, zoals het wit uitgeslagen hondje of een gezicht, worden scans in hogere resolutie gemaakt. Met een digitale microscoop (HIROX) kunnen ook details tot 7000 keer worden vergroot.

Daarnaast worden op sommige plekken minuscule verfmonsters van nog geen millimeter genomen. Met een microscalpel wordt wat verf of vernis verwijderd. Zo’n monster wordt ingebed in hars, waarna het op een glasplaatje onder een microscoop wordt gelegd.

Beeld ANP

Veroudering

Tijdens het hele onderzoek worden alle beelden continu geanalyseerd door specialisten, bijvoorbeeld op het gebied van veroudering van olieverf. De beelden uit verschillende onderzoekstechnieken worden met elkaar vergeleken.

Noble: “Deze technieken zijn eerder toegepast op andere schilderijen van Rembrandt. Maar nooit zo systematisch en uitgebreid als bij De Nachtwacht. We willen een goed beeld krijgen van de toestand van het schilderij, maar ook over Rembrandts materialen. Elke techniek levert een nieuwe schat aan informatie op over de verfsamenstelling. We kunnen inzoomen tot op het niveau van een pigmentkorrel.”

Hoe lang de restauratie gaat duren, kan Noble dan ook niet zeggen. “Dat hangt af van wat er uit het onderzoek komt. Aan de hand van die resultaten kunnen we een behandelplan opstellen.”

Waarom is de Nachtwacht belangrijker dan andere kunstwerken?

Kunsthistoricus prof. dr. Henk van Os legt in onderstaand college van de Universiteit van Nederland uit waarom juist De Nachtwacht heeft kunnen uitgroeien tot ons nationale symbool.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden