PlusAchtergrond

Preventief fouilleren blijft angstbeeld in Amsterdam

Bijna heel Nederland fouilleert preventief, maar in Amsterdam blijft het ondenkbaar. Het lukt politiecommandant Paauw en burgemeester Halsema niet om de politiek en de stad van de voordelen te overtuigen.

Bij preventief fouilleren dreigt discriminerende selectie op uiterlijke kenmerken.Beeld ANP / Remko de Waal

Enkele uren voor de gemeenteraad donderdag debatteerde over preventief fouilleren, vond in Zuidoost weer een steekpartij plaats. Schokkende beelden op sociale media tonen het hevig bloedende slachtoffer onder de flat Huigenbos. Hij ligt in het ziekenhuis.

Juist vanwege de vele steekincidenten in de wijk vroeg de in 2019 uit Rotterdam overgekomen politiechef Frank Paauw al eerder om preventief te mogen fouilleren en zo grip te krijgen op de situatie. “Door de steekpartijen hebben niet alleen de bad guys een mes bij zich, maar ook de good guys om zichzelf te beschermen,” zegt hij. “Het meevoeren van messen is een zorg van de bovenste plank.”

Maar de angst voor preventief fouilleren zit dieper dan de afschuw van het geweld. Paauw onderschatte de diepgewortelde scepsis over persoonscontroles, die in Amsterdam bijna synoniem staan voor een bewezen bijeffect: ­etnisch profileren, het op basis van huidskleur of afkomst staande houden van passanten.

“Als je kijkt naar wat er in de VS is gebeurd met George Floyd, vraag ik mij af of het college zich wel bewust is van wat preventief fouilleren los­maakt bij veel mensen.” Bij1-duoraadslid Jazie Veldhuyzen keurde het voorstel expliciet af met verwijzing naar het extreme politiegeweld in de Amerikaanse stad Minneapolis, waarbij maandag een ongewapende zwarte man omkwam door verstikking. 

Preventief fouilleren had er niets mee te maken, maar Bij1 doelt op de verstoorde relatie tussen de veelal zwarte bewoners in grote steden en de politie. Veldhuyzen vindt met coalitiepartijen D66 en GroenLinks dat die verstoorde relatie niet verbetert door de politie meer machtsmiddelen te geven.

Tweederangs

Er is ook sociale weerstand tegen preventief fouilleren, volgens oud-stadsdeelvoorzitter van Zuidoost Marcel La Rose (PvdA) wegens de structurele discriminatie die veel inwoners ondergaan. “Mensen voelen zich overal in hun leven gediscrimineerd, op school, op de werkvloer en op de arbeidsmarkt. Als zij op straat ook nog preventief gefouilleerd worden, versterkt dat het gevoel dat zij tweederangsburger zijn.”

Hij waarschuwt dat de politie een symbool van de heersende klasse kan worden, waardoor buurtbewoners bijvoorbeeld niet meer willen meewerken aan rechercheonderzoeken.

Zelfs als de agenten helemaal volgens het boekje preventief fouilleren, is er een racistisch kenmerk: het wordt vooral toegepast in wijken waar veel mensen met een migratieachtergrond wonen. “In Zuid zijn ook veel schietpartijen, gaan we daar ook preventief fouilleren?” vroeg Veldhuyzen retorisch.

Naast ideologische is er ook inhoudelijke kritiek. Preventief fouilleren is een merkwaardig fenomeen, zegt Rick van Amersfoort van onderzoeksbureau Jansen en Jansen. “Er zijn veel onderzoeken gedaan naar de effectiviteit, maar die is nooit aangetoond. Veel wapens leveren al die controles niet op. Wel is duidelijk dat preventief fouilleren veel inzet van de politie vergt.” Die inzet kan ook gaan naar afhandeling van aangiften die nu blijven liggen, zegt hij.

Toch kiest het stadsbestuur voor preventief fouilleren in de strijd tegen het wapengeweld. Dat komt omdat het de gemakkelijkste weg is, stelt Van Amersfoort. “Je kunt als bestuur ook de vraag stellen waarom die jongeren ervoor kiezen om met een wapen op pad te gaan. Het antwoord is complex en een snelle oplossing voor dat probleem is er niet. Dan is de verleiding groot om te kiezen voor het preventief fouilleren, dat misschien niet vreselijk effectief is, maar wel veel daadkracht uitstraalt.”

Paauw en Halsema erkennen de bijeffecten, maar verwachten dat criminelen niet zomaar met een mes of vuurwapen de straat op gaan als ze weten dat ze staande gehouden kunnen worden. Volgens Paauw geeft het bewoners een gevoel van veiligheid als zij de politie zien optreden. Dat zal kleinschalig en gericht gebeuren, met als waarborgen bijvoorbeeld dat elke derde voorbijganger wordt aangehouden, ongeacht huidskleur of afkomst. Ook garandeert hij dat senioren en kinderen tot 12 jaar niet aangehouden worden. Halsema wil de risicogebieden ­elke drie maanden opnieuw beoordelen.

Waarnemers

Toenmalig stadsdeelvoorzitter La Rose wist met collega’s in 2012 burgemeester Van der Laan ­ervan te overtuigen dat preventief fouilleren afgebouwd moest worden in Amsterdam. En ook nu is de weerstand zo groot dat zich een meerderheid in de raad tegen het plan van Halsema en Paauw begint af te tekenen. Hun geste om onafhankelijke waarnemers toe te laten bij de acties, is waarschijnlijk niet genoeg. PvdA, SP, VVD, FvD, de ChristenUnie en de Partij van de Ouderen steunen de plannen wel, maar dat levert bij de stemming over twee weken nog geen meerderheid op.

Het zou vooral een tegenslag zijn voor Halsema, die Paauw verdedigt. Zij zag eerder om praktische redenen ook weinig in preventief fouilleren, maar volgens de burgemeester vragen bewoners in de wijk haar nu om het middel.

La Rose hoopt dat de tegenstanders volhouden. “Het is veel verstandiger om in te zetten op contacten met de samenleving,” zegt hij. “De dood van George Floyd en de heftige reacties erop leren ons hoe belangrijk draagvlak is. En daarin schiet de Amsterdamse politie de laatst tijd een beetje tekort.”

Rotterdam: realistische en effectieve maatregel

In Rotterdam worden de ­veiligheidsrisicogebieden met veel wapenincidenten elk half jaar aangewezen. Ook in de Rotterdamse raad worden periodiek zorgen uitgesproken over het risico van etnisch profileren. Dat is vooral een demonstratie van politieke correctheid, vindt VVD-fractievoorzitter Vincent Karremans. “Gelukkig overheerst bij ons het Rotterdams realisme. We kijken naar wat werkt in de praktijk. Onze voormalige hoofdcommissaris is een groot voorstander van preventief fouilleren. Hij wil bij uitstek de problemen in de wijken aanpakken, absoluut geen man van stoer machtsvertoon.” In Rotterdam, waar Paauw bijna tien jaar werkte als hoofdcommissaris, is de discussie over preventief fouilleren politiek gezien een gepasseerd station. In 2002 was de stad de eerste in het land die het instrument inzette, en daar is nooit verandering in gekomen. In de afgelopen vijf jaar werden tijdens gemiddeld 300 controles per jaar 2700 wapens in beslag genomen.

Lees ook:
·
Amsterdamse politie gaat voorlopig niet preventief fouilleren
· Uit onderzoek blijkt: preventief fouilleren heeft weinig nut
· Discussie preventief fouilleren laait op

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden