PlusAchtergrond

Polderpionier Willem Hovy: filantroop en regent ineen

Willem Hovy dreef rond 1900 de grootste bierbrouwerij van Nederland, de Gekroonde Valk. Daarnaast stond hij aan de wieg van de Vrije Universiteit, sociale woningbouw en de Anti-Revolutionaire Partij. Niet als charismatisch leider in de schijnwerpers, maar als facilitator in de coulissen.

Een getekend portret van Willem Hovy.

“Schitteren op het tweede plan.” Daarmee typeerde Abraham Kuyper zijn vriend Willem Hovy (1840-1915) op zijn begrafenis. Dat klinkt wat denigrerend, maar het past precies bij de man die ook etiketten als ‘backbencher’ en ‘oliemannetje’ kreeg opgeplakt. Na zijn dood werd Hovy vrijwel direct vergeten. Toch zou Amsterdam er zonder Hovy anders uitzien, stelt Rolf van der Woude in de proloog van Brouwer naast God. In ruim 380 pagina’s maakt de biograaf zijn claim waar door Hovy’s levensloop in heldere taal te verbinden met maatschappelijke, politieke en economische ontwikkelingen op lokaal, nationaal en zelfs mondiaal niveau.

Hovy’s vader stamde uit een hugenoten­geslacht. Aan moederskant was hij verbonden met de rijke Rotterdamse familie Van Vollen­hoven. Die had in 1791 brouwerij De Gekroonde Valk gekocht, waar Hovy in de leer ging om te worden klaargestoomd tot directeur. De Gekroonde Valk exporteerde Princessebier naar de koloniën en haar Van Vollenhoven Extra Stout was aan het eind van de 19de eeuw razend popu­lair. Tegenwoordig herinnert op de Hoogte ­Kadijk alleen nog een bronzen valk op een pilaar aan de omvangrijke brouwerij die hier ooit stond.

Niet ondernemen was Hovy’s grote passie, maar filantropie. Hij werd daarin geïnspireerd door de Evangelische Broedergemeente en zijn oom Carl Schwartz, die zendingswerk deed. Het jaar 1867 was een keerpunt in Hovy’s leven. Toen ontmoette hij Abraham Kuyper, predikant en begenadigd redenaar, die zich hard maakte voor een terugkeer naar de calvinistische orthodoxie uit de 17de eeuw. Hovy financierde de aankoop van dagblad De Standaard, zodat Kuyper een spreekbuis had en samen forceerden ze in 1886 een scheuring in de Hervormde Kerk, waardoor de Gereformeerde Kerk ontstond.

Scholen met de Bijbel

Hovy steunde Kuyper ook bij de oprichting van de Anti-Revolutionaire Partij, de eerste politieke partij van Nederland, die in 1980 opging in het CDA. Hun belangrijkste strijdpunt in de ­beginjaren was het veiligstellen van overheidssteun voor bijzonder onderwijs. Zelf richtten ze verschillende ‘scholen met de Bijbel’ op, maar als snel drong het besef door dat als de calvinisten een politieke rol wilden spelen, ze ook hoogopgeleide voormannen moesten hebben. Daartoe richtten ze de Vrije Universiteit op, een universiteit op gereformeerde grondslag. Hovy fourneerde een deel van het startkapitaal, was de eerste directeur en betaalde regelmatig de ­salarissen van hoogleraren uit eigen zak.

De bierketels van De Gekroonde Valk aan de Hoogte Kadijk.

Zelf was Hovy ook politiek actief. Over een ­periode van 34 jaar zat hij in de Amsterdamse gemeenteraad, de Provinciale Staten en de ­Eerste Kamer. Hij had een reputatie als moraalridder, die zich verzette tegen subsidie voor de schouwburg en hamerde op zedelijkheid en zondagsrust, maar hij spande zich ook in voor de inpoldering van de Zuiderzee.

Zijn steile geloofsovertuiging weerhield Hovy ervan om via de politiek de leef- en werk­omstandigheden van de armen te verbeteren. Sociale rechtvaardigheid moest je niet reguleren met wetten, maar die moest uit de christelijke inborst komen, vond hij. Zelf richtte hij koffiehuizen op, waar arbeiders goedkoop konden eten, drinken en slapen. Hij was erevoorzitter van werkliedenvereniging Patrimonium, die zich later ontwikkelde tot woningbouwcoöperatie Rochdale. En hij was zeer begaan met het zielenheil en welvaren van de werknemers van De Gekroonde Valk.

Hovy was een sociaal ondernemer avant la ­lettre, maar de toon van zijn maatschappelijk engagement was bevoogdend. Hij beschouwde zijn medewerkers als kinderen en zichzelf als patroon. Dat Kuyper de ARP tot een brede ­democratische volkspartij wilde maken, beviel hem dan ook matig. Hovy was en bleef een ­ouderwetse regent.

Knellend keurslijf

Ook op bedrijfseconomisch gebied werd hij ingehaald door de tijd. De Gekroonde Valk was een van de laatste brouwerijen om over te schakelen op fris en helder ondergistend bier. Daar waren investeringen voor nodig, onder meer voor koelmachines. Concurrenten als Heineken en Amstel hadden zich omgevormd tot naam­loze vennootschap en haalden hun geld uit de markt. De Gekroonde Valk was een familie­bedrijf, dat veel dividend betaalde aan aandeelhouders, die het bedrijf effectief leegmolken. Wat eens een kracht was, de steun van de familie, werd nu een molensteen om de nek van het bedrijf. De oplopende rentelasten voor leningen deden de brouwerij uiteindelijk de das om.

Hovy was, zoals iedereen beaamde, ‘een man zonder vijanden’, maar Brouwer naast God is geen hagiografie. Van der Woude plaatst ook kritische kanttekeningen. Zo perste Hovy zijn kinderen in een knellend keurslijf, waar een paar alleen aan kon ontsnappen door te emigreren of zelfmoord te plegen en waar anderen een levenslange depressie aan overhielden. Als ­ondernemer ontbrak het hem aan visie en daadkracht, waardoor hij de moderne tijd niet kon overleven. Hovy was een conflictmijder en compromiszoeker. Dat maakte hem wel weer succesvol als bemiddelaar in de talloze conflicten tussen werkgevers en de eerste vakbonden. Hij was dé pionier van het polderen.

Rolf van der Woude, ‘Brouwer naast God – Willem Hovy (1840-1915), ondernemer en filantroop’,
Boom Uitgevers, 384 blz., €34,50.

Gezondheidselixer, aanbevolen door artsen

Nadat Van Vollenhoven Extra Stout tijdens de wereldtentoonstelling in Parijs (1889) was uitgeroepen tot ‘eersteklas herstelmiddel’, zette Hovy vol in op de gezondheidsclaims van zijn bestseller bier. Het zou een gezondheidselixer zijn voor zwakken, herstellenden, maaglijders, mensen met bloedarmoede en zwangere vrouwen. Hovy wist zelfs 748 artsen zover te krijgen dat te onderschrijven. Jenever was in deze tijd de grote boosdoener en bier een onschuldige volksdrank. Rond 1900 begonnen geheelonthouders ook bier te bekritiseren, maar tot minstens 1909 bleven advertenties over bier als gezondheidselixer verschijnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden