Amsterdam Bewaar

Op zoek naar de vroegste geschiedenis van Amsterdam

Een schedel uit een boomstamkist daterend uit de periode 1150-1215.
Een schedel uit een boomstamkist daterend uit de periode 1150-1215. © UvA

Cruciaal voor het ontstaan van Amsterdam was een zware stormvloed in 1170, schrijven archeologen in het boek Oeroud Amsterdam. Al snel daarna vestigden zich hier de eerste handelaren.

Het is een hardnekkig verhaal, zegt archeoloog Ranjith Jayasena, dat de eerste Amsterdammers boeren en vissers zijn geweest die langzaam handelaren en ambachtslieden werden.

"Er is helemaal niets geleidelijk gegaan. Het is een storm die ervoor heeft gezorgd dat Amsterdam is ontstaan. Een zompig afvoerputje aan de Amstelmonding werd daardoor opeens een plek met ongekende mogelijkheden, met een directe verbinding met zee. Het maritieme zat er vanaf het allereerste begin al in."

Het jaar 1275 geldt als het begin van de Amsterdamse jaartelling. Uit dat jaar stamt het oudste document waarin de stad wordt genoemd: het tolprivilege dat graaf Floris V aan de inwoners van 'Amestelledamme' verstrekte. Het wordt gezien als de geboorte-akte van de stad, die in 2025 dus 750 jaar bestaat.

Maar wat gebeurde er in de decennia daarvoor? Voor het boek Oeroud Amsterdam hebben onderzoekers de archeologische gegevens van de afgelopen 60 jaar opnieuw onderzocht om een beeld te krijgen van de vroegste geschiedenis van de stad. En die begint al ver voordat er een dam in de Amstel werd aangelegd.

Hotel Polen
"Dit komt echt uit het vroegste begin van Amsterdam," zegt Jayasena, als hij bij Monumenten en Archeologie (MenA) aan de Vijzelstraat met een aardewerken kan uit 1200 komt aanlopen.

Het object is gevonden bij een opgraving in 1980, op de plek tussen de Kalverstraat en het Rokin waar een paar jaar daarvoor Hotel Polen afbrandde. "Destijds wisten we niet hoe we dit precies moesten plaatsen. Nu zijn we ruim 35 jaar verder en hebben we een veel beter beeld van de vroegste geschiedenis stad."

Zo werd er vorig jaar pas duidelijk, door een koolstofdatering, dat een skelet dat in de jaren '60 onder de Oude Kerk werd gevonden in een boomstamkist, uit dezelfde periode als de aardewerken kan komt.

Allerheiligenvloed
Nu liepen er al veel eerder dan in het jaar 1200 mensen rond op deze plek. Tijdens de opgravingen voor de Noord/Zuidlijn zijn zelfs bijlen van steen van meer dan 3.000 jaar voor Christus gevonden.

"Het is ook duidelijk dat er hier al in de prehistorie bewoning is geweest, maar nooit permanent. Dat kon ook niet in het landschap. Het wezenlijk moment voor de vorming van Amsterdam waren de grote stormen in de 12de eeuw, waarbij het landschap cruciaal veranderde."

Die stormen joegen het water ver het land in. De veenbanken werden opengeslagen, de Zuiderzee kreeg verbinding met de Waddenzee en het veenriviertje het IJ veranderde in een brede zeearm. Daarnaast begon de Amstel steviger te stromen en werden de droge oevers aantrekkelijk voor bewoning.

Vooral de Allerheiligenvloed van 1170 was daarbij bepalend. "Plotseling had je een plek die economisch interessant was. De eerste bewoners vestigden zich op de oevers en deze aardewerk kan uit het Belgische Maasland geeft aan dat ze toen al handelscontacten hadden. Dit kwam hier ook met een schip."

Oubollig
Restanten van huizen van bewoning op het einde van de 12de eeuw zijn nog niet gevonden. "We hebben de indruk dat we geen sporen van huizen hebben gevonden, omdat alles bij een andere stormvloed, in 1214 of 1219, weer is weggespoeld."

De eerste nederzetting werd weggespoeld, daarna werd een nieuwe start gemaakt

Ranjith Jayasena

"De oudste sporen van bebouwing, rond de Nieuwendijk en Kalverstraat, dateren van na die tijd. De eerste nederzetting werd weggespoeld, daarna werd een nieuwe start gemaakt. Die nederzetting hield wel stand en ontwikkelde zich razendsnel. Tot de stad van nu."

Dat nu vaststaat dat de eerste Amsterdammers zich al een eeuw voor de tolprivilege aan de oevers van de Amstel vestigden, is volgens Jayasena niet het interessantste aan de nieuwe inzichten.

"Dat heeft iets oubolligs: archeologen hebben weer ontdekt dat iets nog ouder is. In 1980 wisten we natuurlijk al dat die kan van rond 1200 moest zijn. Maar nu pas weten we onder welke omstandigheden het Amsterdam van rond die tijd is ontstaan."

"Mensen denken dat Amsterdam rond 1600 een maritieme stad werd, toen onze schepen onze wereld overvoeren. Maar dat zat er vanaf het eerste moment al in, na de radicale landschapsverandering."

Oeroud Amsterdam, een archeologische zoektocht naar de vroegste geschiedenis van de stad. Met bijdragen van Jerzy Gawronski, Ranjith Jayasena, Marcel IJsselstijn, Reinout Rutte, Peter Henderikx en Kees Verkerk. Uitgeverij Bas Lubberhuizen/Genootschap Amstelodamum