PlusAchtergrond

Op een democratisch daklandschap kijk je naar de stad zoals een astronaut naar de aarde

Amsterdam heeft een schromelijk gebrek aan ruimte terwijl op daken nog 12 vierkante kilometer braak ligt – 25 Vondelparken! Wat zullen we daar eens mee doen? Vandaag: nieuwe rafelranden. ‘Hier op het dak stopt de stad óók, maar dan in een andere dimensie.’

Bart van Zoelen
Het dak van de parkeergarage bij winkelcentrum Reigersbos in Zuidoost fungeert tijdelijk als atelier en expositieruimte. Beeld Jakob van Vliet
Het dak van de parkeergarage bij winkelcentrum Reigersbos in Zuidoost fungeert tijdelijk als atelier en expositieruimte.Beeld Jakob van Vliet

In de parkeergarage bij winkelcentrum Reigersbos is eigenlijk altijd plek. Op de twee overdekte parkeerlagen kunnen alle klanten die met de auto komen makkelijk terecht. Geen probleem dus dat dit dak in Zuidoost deze zomer tien weken lang dient als atelier en expositieruimte van de Amerikaanse kunstenaar Wes Mapes. “Hierboven parkeren alleen omwonenden die vanuit huis hun auto in de gaten willen houden,” zegt Sjoerd Jurkovich van festival Roef.

Het festival vraagt al jaren aandacht voor de potentie van daken in Amsterdam. Vijf exposities in Zuidoost zetten deze zomer de schijnwerpers op lege daken als broedplaatsen voor experimentele kunst en cultuur. Van oudsher worden daarvoor verlopen terreinen langs de stadsrand en leegstaande panden gebruikt, de ‘rafelranden’ van de stad, maar die zijn de laatste jaren steeds verder opgeschoven onder druk van bevolkingsgroei en gentrificatie. Kunstenaars en initiatieven die niet meteen geld opleveren, vragen zich bijna wanhopig af waar ze in en om Amsterdam nog terechtkunnen. Nou, hier dus. Op het dak.

Van buurtkeuken tot tai chi

Op het parkeerdek heeft Mapes zijn installatie opgericht, een soort piramide van steigerpijpen naast zijn atelier in een glazen kas. Maar Roef ziet op parkeerdekken die maar zelden worden gebruikt ook mogelijkheden voor tijdelijke parken, evenemententerreinen en musea. Bij het Holland Festival is eerder deze zomer een kas ingericht op een parkeergarage bij het Westerpark. “Daar staat het alleen bij een groot event als Awakenings vol met auto’s.”

“De behoefte aan ruimte is er gewoon,” zegt Remco Moen Marcar, ook van Roef. Meteen bij de presentatie van de plannen van Mapes werd vanuit de buurt hardop gedacht aan mogelijkheden om neer te strijken op het parkeerdek, voor de buurtkeuken die kookt voor ouderen in Reigersbos bijvoorbeeld, of voor de tai chi-lessen die dan een keer de buitenlucht kunnen opzoeken. Een buurtbarbecue? Dat is misschien beter van niet, met een benzinestation op de benedenverdieping.

De daken zijn de nieuwe rafelranden van de stad, volgens Moen Marcar. Ze zijn ook een soort uiteinde van de stad. “Hier op het dak stopt de stad óók, maar dan in een andere dimensie.”

Dak als goedkoop alternatief

Daarmee komen we in de slotaflevering van deze serie tot weer een nieuwe bestemming voor de daken van Amsterdam. We hebben het de afgelopen weken gehad over daktuinen, rooftop bars en dakterrassen waar het goed toeven is hoog boven de stad. Daken bieden extra ruimte voor groen dat verkoeling kan bieden en extra regenwater opvangt. Misschien horen extra woonlagen tot de mogelijkheden, zo bleek in weer een andere aflevering. En zonnepanelen natuurlijk, voor duurzame energie.

Het dak is van alle markten thuis en het ligt vaak braak. Nu de stad woekert met elke vierkante meter en de huizenprijzen nog steeds torenhoog zijn, lijkt het dak een goedkoop alternatief. Maar hoe lang nog?

In Zuidoost dringt die vraag zich meteen op. De gentrificatie grijpt snel om zich heen. Nergens in Amsterdam stijgen de huren zo snel als hier, zegt Jurkovich. Het was voor Roef reden te meer om dit stadsdeel op te zoeken. De afgelopen zeven jaar waren de dakterrassen boven de Wibautstraat het kloppend hart van het festival.

Drones die pakketjes droppen op het dak

Roef bepleit een ‘democratisch daklandschap’. Openbaar toegankelijk dus. Daktuinen zijn nog te vaak het exclusieve domein van de bewoners van penthouses en hotelgasten, vindt Moen Marcar. Hij noemt als voorbeeld Het Zandkasteel dat momenteel wordt verbouwd van ING-kantoor tot appartementen, werkplekken, horeca en een internationale school. Mét daktuinen, maar Roef heeft er weinig vertrouwen in dat die openbaar toegankelijk worden. “Dat wordt natuurlijk weer iets voor mensen met een pasje.”

Door parkeerdekken en andere daken te gebruiken voor kunstinstallaties hopen ze de eigenaren van die panden op nieuwe ideeën te brengen. Die eigenaren, vastgoedmaatschappijen vaak, zijn deze zomer met veel pijn en moeite overtuigd om hun bezit tien weken uit te lenen aan het festival. “We hopen dat ze permanent iets met hun dak willen gaan doen. Dat ze zich afvragen: kunnen we hier niet iets anders mee dan deze lelijke betonnen vlakte? Daken zijn niet alleen voor airco’s, vogels en auto’s. Het zijn plekken waar mensen heel graag zijn.”

Roef kijkt ook al verder en probeert zich voor te stellen dat veel meer daken toegankelijk worden gemaakt. Bijvoorbeeld in het toekomstscenario dat pakketbezorging nog meer verkeersdrukte meebrengt, zodat dit wordt overgenomen door drones die hun lading droppen op het dak. Jurkovich ziet het al helemaal voor zich. “Grote dakparken die door loopbruggen met elkaar worden verbonden.” Van het dak van techniekmuseum Nemo in een rechte lijn naar de naoorlogse kantoren langs de Wibautstraat en de Weesperstraat. “Misschien kunnen we het zelfs doortrekken naar de Bijlmer.”

Heilzaam effect

Het is een futuristisch beeld, maar in Rotterdam waren door loopbruggen verbonden daklandschappen eerder deze zomer al eventjes realiteit. Daar werd dit voorjaar een maand lang een ‘Rooftop Walk’ opengesteld van door bruggen en trappen verbonden daken, met als hoogtepunt een zestig meter lange brug over de Coolsingel. Ook daar was de bedoeling om de stad een toekomstbeeld te schetsen, waarbij de potentie in Rotterdam nog duidelijker is omdat het hart van de stad na de verwoestingen in de Tweede Wereldoorlog is volgebouwd met uitgestrekte kantoren en winkelpanden: veel platte daken van ongeveer dezelfde hoogte.

Behalve goed voor de stad is het ook heilzaam voor de inwoners als ze ‘hun stad’ vaker vanaf grote hoogte bekijken, verwacht Jan Henk Tigelaar van Rooftop Revolution, weer een andere organisatie die het gebruik van daken stimuleert. Hij vergelijkt het graag met het overzichtseffect dat bekend is van astronauten die weer met beide benen op de grond staan na hun ruimtereis. “Het is een effect dat ook wel beschreven is in psychologische handboeken.”

De ruimtevaarders lijken wel bevangen door een gevoel van verbondenheid met de wereld die van veraf zo nietig leek. Eenmaal thuis voelen ze veelal een intens verlangen om de aarde te beschermen. Diezelfde gevoelens ziet Tigelaar opspelen hoog boven de stad. “Gevoelens van trots, liefde en zorg. Het is het overzichtseffect in het klein, wat je kunt ervaren als je de stad bekijkt vanaf het dak.”

Het is een mooie gedachte om deze serie te besluiten: het gebruik van daken is goed voor ons. Tigelaar: “Hier overzie je de mogelijkheden waardoor je denkt: wacht eens even... dit is mijn stad, hier wil ik voor zorgen.”

Op zaterdag 3 september organiseert Roef zijn jaarlijkse festival op zes daken in Amsterdam-Oost. Meer informatie op roefamsterdam.nl. De vijf kunstwerken in Zuidoost zijn tot en met 17 september te zien, zie roefamsterdam.nl/rare.

Dakdekkers

Deze zomer verdiept Het Parool zich in de daken van de stad. Amsterdam worstelt met een tekort aan ruimte. Ligt op het dak nog ruimte voor...

1. Recreatie

2. Groen

3. Regenwateropvang

4. Groenteteelt

5. Extra woonverdiepingen

6. Zonnepanelen

7. Nieuwe rafelranden (slot)

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden