PlusAchtergrond

Ombudsman Arre Zuurmond neemt afscheid: ‘De politiek heeft een hofnar nodig’

Arre Zuurmond:  ‘De politiek heeft een soort hofnar nodig.’ 
 Beeld Tammy van Nerum
Arre Zuurmond: ‘De politiek heeft een soort hofnar nodig.’Beeld Tammy van Nerum

Arre Zuurmond nam vervroegd afscheid als ombudsman. Nog eenmaal spreekt hij als pleitbezorger voor Amsterdammers die vaak tegenover de gemeente stonden. ‘Burgers raken verstrikt in het systeem en de logica ontgaat ze.’

Halverwege het interview aan het Waterlooplein wordt Arre Zuurmond (62) onderbroken. De net vertrokken ombudsman van Amsterdam is dan bezig te vertellen over een vrouw van midden zestig die haar zieke, spastische kleinzoon verzorgt. Elke dag tilt ze de 14-jarige jongen van driehoog via de trappen omlaag en omhoog. “Dat vond ze volstrekt normaal.”

Dan kijkt Zuurmond op naar een vrouw van middelbare leeftijd die bij de tafel is komen staan. “Ik stoor, maar ik moet het toch doen,” zegt ze. “Ik wil nog persoonlijk afscheid nemen. U weet waarschijnlijk niet wie ik ben.”

Zuurmond, vriendelijk lachend: “Jawel, ik weet wel wie u bent.” Mevrouw: “O.” Even stilte. “Wat leuk dat u nog in de stad bent. Toch nog een beetje verknocht.” Zuurmond: “Ja, absoluut. En toch nog even boven de metrobuis.”

De vrouw blijkt één van de bewoners te zijn die last heeft van de trillingen in haar woning in de Nieuwmarktbuurt en het Waterlooplein door de Oostlijn van de metro. De gemeente Amsterdam zei lange tijd dat het daar niet aan lag, waarna Zuurmonds hulp werd ingeroepen. Inmiddels zijn de ruim 600 bewoners in het gelijk gesteld. Zij: “Het werd opgepakt toen u zich erover heeft ontfermd.” Zuurmond vult aan: “Samen met één van de 25 kleine ombudsmannetjes.”

Het is tekenend voor de ombudsman van Amsterdam en de omliggende gemeenten. Sinds 2013 heeft hij ruim 20.000 klachten behandeld. Veel gedupeerden leerde hij persoonlijk kennen, regelmatig bezocht hij ze. Na zijn aanstelling ruilde hij het luxe kantoor op het Singel in voor een simpel kantoor bij de Czaar Peterstraat. Minder deftig, wel toegankelijk voor mensen in een rolstoel. Bovendien scheelde het jaarlijks 30.000 euro huur.

Zijn termijn werd in 2020 verlengd met zes jaar, maar begin dit jaar concludeerde hij het tijd was voor vernieuwing. Het moest iemand worden die jonger en diverser was dan hij. Geen witte, oudere man. En bij voorkeur iemand met een andere wetenschappelijke achtergrond – dus geen bestuurskundige.

Want dát is Zuurmond. Al zijn hele leven houdt de zoon van een protestantse dominee zich bezig met het openbaar bestuur. In 1994 promoveerde hij er cum laude op af, daarna werkte hij als bijzonder hoogleraar ict en in 2004 richtte hij de Kafkabrigade op, een onderzoeksorganisatie met een netwerk van vrijwilligers die burgers bijstaan die klem zitten in de bureaucratie.

Voor het interview heeft u afscheid genomen van de Amsterdamse burgemeester en wethouders. Wat heeft u gezegd tegen het college?

“Dat iets me niet gelukt is: één loketfunctie voor mensen die chronisch ziek zijn. Denk bijvoorbeeld aan mensen met MS. Zij raken steeds meer afhankelijk, maar ook steeds meer verstrikt in de regels. Vervolgens doet een instantie te lang over een aanvraag en een andere organisatie heeft die gegevens weer nodig. Dan krijgt deze persoon weer het verwijt dat de financiële planning niet op orde is. Het stapelt zich op.”

“Je hebt incidenten en problemen. Mensen maken fouten. Die los je op door ze op te lossen. Maar dit is een structureel probleem. Als ombudsman moet je ervoor zorgen dat dit structureel wordt opgelost.”

In 1995 schreef u in een opiniestuk voor NRC Handelsblad: ‘Ambtenaren doen niet aan dienstverlening.’

“Heb ik dat geschreven? Wat ik waarschijnlijk bedoelde te zeggen: heel veel dienstverlening zouden burgers zelf niet hoeven doen. Inschrijven bij burgerzaken bijvoorbeeld. Als ik een woning van een corporatie kan krijgen, kunnen zij de inschrijving ook regelen. Burgers raken verstrikt in het systeem en de logica ontgaat ze.”

Zoals bij de toeslagenaffaire?

“Ja. De toeslagenaffaire heeft er heel hard ingehakt. Op een heel fundamenteel niveau heeft de overheid zich misdragen. Dat is al vreselijk, maar vervolgens heeft ze tien jaar lang kunnen persisteren in het wangedrag. Daarin werd ze gedekt door de rechterlijke macht. Het lukte de nationale ombudsman niet om dat veranderd te krijgen. Ook de Raad van State keurde het goed. De journalistiek pakte het niet op. Dat is gruwelijk. Van 2006 tot 2017.”

Zuurmond is altijd kritisch op het bestuur. Hij analyseert en zoekt het grotere verhaal. “Natuurlijk doet de overheid dingen verkeerd en bij de toeslagenaffaire op de meest fundamentele manier. Maar straks gooien we het kind met badwater weg. Voordat je het weet, glijden we af naar een samenleving waar de overheid niet meer sterk genoeg is, waardoor niet iedereen zich meer kan ontplooien. Kijk naar de polarisatie in de VS die met de dag groter wordt. Of Afghanistan. Hier vertoeven we goed. Dat is mede te danken, ondanks alle tekortkomingen, aan het functioneren van de onpartijdige overheid die objectief is. Zonder aanzien des persoons.”

Zuurmond is wars van papieren. Hij schreef minder rapporten dan zijn voorgangers; twee per jaar. “Bureaucratisch judo,” zegt hij daar steevast over. Liever ging hij langs. Dat deed hij al de dag voordat hij aantrad. Als een dakloze vroeg hij bij de opvang om een bed. Dat kon, alleen moest hij wel acht maanden wachten. Bureaucratie die de kwetsbaarste Amsterdammers nog dieper in de problemen bracht.

In de jaren die volgde deed Zuurmond vaker veldwerk. Hij verbleef op het Leidseplein en de Wallen – dat in een rapport werd omgedoopt tot een ‘wetteloze stadsjungle’. De toenmalige burgemeester Eberhard van der Laan reageerde aanvankelijk woest op Zuurmonds bevindingen. Met burgemeester Femke Halsema was de relatie beter – die was wel nieuwsgierig naar zijn ervaringen. “De politiek heeft een soort hofnar nodig,” zegt Zuurmond erover.

Mensen uit Zuid weten de ombudsman beter te vinden dan mensen uit Zuidoost en Nieuw-West. U wilde vorig jaar acht maanden wonen in Zuidoost.

“Ik had gevraagd om één van de slechtste buurten en dan in één van de slechtste flats. Ik had hier ook al een pop-upkantoor geregeld om mensen te ontvangen. Maar toen kwam corona. Ik heb hier maar anderhalve maand gewoond.”

Het gesprek – na een korte intermezzo van de passerende vrouw aan tafel brengt Zuurmonds gedachten terug naar zijn buren in Zuidoost. De 60-jarige oma die de gehandicapte jongen elke dag drie trappen naar beneden droeg. Naar de rolstoel die beneden aan een ketting aan de flat vastzat. Een familie die waarschijnlijk ‘niets met de overheid’ te maken wil hebben, zegt Zuurmond. Hij vraagt zich hardop af of zij weten hoe een persoonsgebonden budget wordt aangevraagd.

Over Zuidoost heeft hij nooit een rapport uitgebracht. De buren heeft hij nooit formeel geïnterviewd.

Hoe laat u Amsterdam achter?

“Met een gerust hart, al maak ik me zorgen over de toenemende polarisatie. Dat gaat veel breder dan mijn werk als ombudsman. De antivaxers roepen heel heftige dingen en trekken zich niks van wetenschappelijke inzichten aan.”

U kreeg een brief van een Amsterdammer die u bedankte voor de hulp van de afgelopen acht jaar. Zij schreef: ‘Ik wens u een fijne pensioentijd met u familie en vrienden toe.’

“Nou… ik ben 62. Ik ben nog voorzitter van het ouderpanel van de toeslagenaffaire. Ik hoop dat ik nog wat colleges mag geven aan een nieuwe generatie jonge professionals om op een andere manier naar het bestuur te kijken. Om uiteindelijk een oude schoolmeester te worden.”

De vrouw die eerder het gesprek onderbrak en al dankbaar afscheid had genomen, staat dan weer aan de tafel. “Het gaat u goed. En nogmaals heel, heel erg bedankt.”

Opvolger

De ombudsman is onafhankelijk, heeft een jaarlijks budget van 2 miljoen euro en een staf van zo’n 25 medewerkers. Munish Ramlal (38) is Zuurmonds opvolger. Ramlal heeft rechten gestudeerd en is aan de Erasmus School of Law gepromoveerd in de rechtssociologie. Tot voor kort werkte hij als hoofd systeemtoezicht bij de Autoriteit Persoonsgegevens.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden