PlusGeschiedenis

Nova Zembla aan de Plantage: voorloper van de Imaxbioscoop

Het Panoramagebouw in de Amsterdamse Plantage was de voorloper van de Imaxbioscoop: je stapte binnen in een geschilderde illusie die je 360 graden omringde. Geen panorama maakte zoveel indruk als Nova Zembla van Louis Apol.

Beeld Stadsarchief

Panoramagebouwen bestonden al langere tijd, overal in Europa. Ze waren populair en trokken vaak veel publiek. In Amsterdam hebben er in de loop van de 19de eeuw ­zeker zes gestaan. Op 21 ­december 1880 ging aan de Plantage Middenlaan het Panorama­gebouw open, dat onmiddellijk een echte volksattractie werd. Grote man achter de Panorama-Maatschappij was Gerard Frederik Westerman (1807-1890), medeoprichter en eerste directeur van Artis.

Architect Isaac Gosschalk (1838-1907) nam het Panorama van Parijs aan de Champs-Élysées als voorbeeld, maar voegde er een royaal voor­gebouw aan toe. Het cirkelvormige gebouw, met een diameter van 40 meter en een hoogte van vijftien meter, droeg bovenop de koepel de Amsterdamse keizerskroon. Om ruimte te maken moest een deel van de Nieuwe Prinsengracht – die toen nog doorliep tot aan het Entrepotdok – worden gedempt.

Bij de opening op 21 december 1880 was de pers lovend over zowel het gebouw als het eerste panorama, Het Beleg van Haarlem door Pierre Tétar van Elven. Al snel volgde de kritiek: er ­zaten historische en topografische fouten in het schilderij, het perspectief klopte niet, de rol van Kenau Simonsdochter en haar vrouwenleger werd betwist en de vijf meter hoge figuren waren veel te groot. Een deel van de voorstelling werd in 1882 overgeschilderd: Kenau Simonsdochter verdween volledig uit de schildering.

Nova Zembla, geschil­derd door Louis Apol, was de laatste klapper van het Panorama­gebouw. Het affiche is van Ben Wierink.

Behalve de grote Panoramazaal in de koepel was er in het voorgebouw ook een kunstzaal voor tijdelijke tentoonstellingen. Daar waren in 1892 De Boomgaard, De Slaapkamer, Middagrust en Café de Nuit van Vincent van Gogh te zien, twee jaar na zijn overlijden.

De echte trekkers waren natuurlijk de enorme panorama’s van 115 meter lang en 15 meter hoog. Het succes van het Panoramagebouw was groot: het eerste jaar kwamen er 80.000 bezoekers. Het effect van de panorama’s was dan ook erg sterk; het waren vroege voorlopers van de blockbusters in de hedendaagse Imaxprojectie. De bezoeker stond midden in het cirkelvormige pano­rama. Op de grond voor het schilderij werd de illusie verder versterkt met ‘sfeerelementen’ – denk aan het Panorama Mesdag in Den Haag, waar anno 2020 nog altijd echt duinzand ligt, met gras, visnetten, een mand en een verdwaalde klomp.

Volksvermaak

De verwoesting van Pompeï – een doek met een gewicht van 7000 kilo, vervaardigd door Ernst Witkamp en Nicolaas van der Waay – was in ­januari 1887 het tweede panorama. In 1889 volgde Het Panorama van Scheveningen van Hendrik Willem Mesdag, dat als een van de weinige panoramaschilderijen bewaard is gebleven. Jeru­zalem, over de kruisdood van Jezus van Nazareth op Golgotha, trok veel minder publiek. Het Algemeen Handelsblad vond het ding ‘erg ordinair’, maar het bleef er jaren hangen.

De matige ontvangst maakte duidelijk dat de toekomst niet per se zonnig was voor het stilstaande panoramabeeld. Binnen enkele jaren groeide de bewegende film uit tot een fikse concurrent. Een rol speelde ook dat de panorama’s meer als volksvermaak dan als ‘echte’ kunst werden gezien – met Mesdag als uitzondering.

In 1896 was het panorama nog één keer buitengewoon succesvol: een gezicht op het ijzige landschap van Nova Zembla, geschilderd door de Haagse schilder Louis Apol (1850-1936). Hij was gespecialiseerd in winterlandschappen en werd daarom in 1880 gevraagd mee te gaan op een van de expedities van het zeilschip Willem ­Barentsz. Men ging op weg om in het pool­gebied de Nederlandse vlag te laten zien, wetenschappelijk onderzoek te doen en monumenten te plaatsen op ooit door Nederlanders ontdekte plekken.

Laatste voorstelling

Hoewel de Willem Barentsz door slecht weer en tegenslag het Behouden Huys nooit heeft bereikt, maakte Apol er een pakkend schouwspel van, dat een kolossaal publiekssucces werd. In Het Nieuws van den Dag van 31 juli verscheen een uitgebreide recensie van kunstcriticus ­Anton Loffelt: ‘Ik erken reeds dadelijk, dat dit schijnbaar mijlen uitgestrekte natuurtafereel een diepen indruk op mij gemaakt heeft.’

Op 29 april 1897 brachten koningin-regentes Emma en koningin Wilhelmina een bezoek aan het Panoramagebouw. Na dit hoogtepunt raakte de attractie geleidelijk financieel in de problemen. Wanneer het panorama van Apol werd verwijderd, is onbekend, net zoals wat er daarna mee gebeurde. Het enige wat rest zijn foto’s, destijds aangeboden aan de twee koninginnen, en de talrijke schetsen die Apol maakte.

Het gebouw bleef nog open tot 1 oktober 1928 met het panorama De intocht van Jezus. Daarna kwam het leeg te staan. De sloop, ten slotte, op 15 oktober 1935, was spectaculair. Met een grote klap stortte de koepel van het imposante ­gebouw naar beneden. Omwonenden was ­gevraagd niet voor de ramen te gaan staan, de bewoners van het nabijgelegen Sint Jacobs­gesticht waren tijdelijk elders ondergebracht. Het Algemeen Handelsblad schreef: ‘De laatste voorstelling was een succes.’

Dit is een ingekorte bewerking van het artikel uit het nieuwe nummer van ‘Ons Amsterdam’. In Panorama Mesdag in Den Haag is t/m 1 maart de tentoonstelling ‘Louis Apol op Nova Zembla’ te zien. 

Spoken

In 1935, zeven jaar na sluiting, spookte het in het leegstaande Panoramagebouw. Een agent had het zelf waargenomen: witte schimmen, soms een lichtschijnsel, krijsende, krakende en huilende geluiden. Hij betrad het gebouw met een voor de zekerheid opgeroepen collega en zag een dertigtal in witte gewaden gehulde gestalten rondom een kampvuur. Zij gingen er vandoor zodra ze de politie zagen en vluchtten naar de nok van het gebouw. Daar werden ze ontmaskerd: het bleek om schooljongens te gaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden