Plus Videokunst

Night Watching: iedereen ziet wat anders in De Nachtwacht

De Japanners die Dijkstra filmde vroegen zich af wat de kosten van De Nachtwacht zouden zijn geweest. Beeld Rineke Dijkstra

Fotograaf Rineke Dijkstra heeft een videodrieluik gemaakt over De Nachtwacht. Night Watching laat zien hoe verschillende groepen kijken naar het wereldberoemde schilderij van Rembrandt. 

Eigenlijk had ze niet zoveel met De Nachtwacht. Rineke Dijkstra (1959) werd vorig jaar door de ­directie van het Rijksmuseum gevraagd of ze een werk over het beroemde doek van Rembrandt wilde maken, een hedendaags groepsportret bijvoorbeeld.

Dijkstra: “Maar ik ben helemaal geen ster in groepsportretten.” Op de fiets naar huis moest ze denken aan een video die ze in 2009 in een museum had gemaakt. In I See a Woman Crying komt een groep schoolkinderen uit Liverpool aan het woord terwijl ze naar een schilderij van Picasso kijken. “Ik wilde zoiets altijd nog een keer doen, maar dan met meerdere groepen. Dan krijg je niet alleen de onderlinge dynamiek maar ook de dynamiek tussen de verschillende groepen. De Nachtwacht was eigenlijk perfect, want dat is ook een groepsportret.”

Haar voorstel werd enthousiast ontvangen door Rijksmuseumdirecteur Taco Dibbits. “Ik wilde een studio maken, want ik isoleer mensen altijd. Toen zei hij: dan doen we dat ook echt voor De Nachtwacht.

Schoolkinderen uit Oss

Er was wel een voorwaarde: er kon alleen van vijf uur ’s middags tot elf uur ’s avonds gefilmd worden. “Normaal kost het bouwen van een ­studio meerdere dagen. We hebben met een ­bedrijf iets ontwikkeld dat ze in twee uur konden opzetten.” Van eind februari tot begin april heeft Dijkstra elke dinsdagavond groepen voor De Nachtwacht gefilmd. Veertien groepen zijn in het eindresultaat terechtgekomen. Ze vroeg alle deelnemers om iets te op te zoeken over De Nachtwacht.

Aanvankelijk dacht Dijkstra de groepen uit het museum te halen. “Dat lag voor de hand. ­Gewoon mensen vragen of ze terug wilden ­komen. Maar dat bleek te ingewikkeld. De meeste schoolgroepen kwamen niet uit Amsterdam. Een groep kinderen uit Oss hebben we speciaal laten terugkomen omdat ik ze heel graag wilde hebben. Maar toeristen die ik ­aansprak, konden niet. Die zeiden dat ze vanmiddag naar Volendam gingen en morgen naar Venetië.”

Dijkstra kwam wel in contact met een groep Japanners die verbonden zijn aan de Japanse Kamer van Koophandel in Amsterdam. Hun commentaar is heel apart en toch ook een beetje stereotiep. De mannen vragen zich af hoe lang Rembrandt aan het schilderij gewerkt zou hebben en wat de kosten zouden zijn geweest. En ze stellen dat Japanners veel meer zouden doen met de Nieuwe Doelenstraat, waar het schilderij oorspronkelijk hing. Iets met een grote reproductie waar bezoekers hun hoofd door kunnen steken. Doet het vast goed op Instagram en dat levert weer meer toerisme op.

De caissières van de Jumbo waar Dijkstra haar boodschappen doet, zitten ook in de video.

Ze praten vooral over hygiëne in vroeger eeuwen: “Of je rijk was of arm, je stonk alsnog.” Een man van een accountantskantoor vertelt onverwacht dat hij een bijzondere band heeft met een van de hoofdfiguren, omdat hij zelf is onderscheiden met de Frans Banninck Cocq Penning, de onderscheiding van de stad Amsterdam. Dijkstra: “Dat was natuurlijk een cadeautje.”

Lelijk geschilderd

Dijkstra had niet van tevoren bedacht hoe ze ­alle opnames zou ordenen. “Zo werk ik niet.

Ik heb geprobeerd een zo breed mogelijk ­spectrum aan mensen te krijgen. Na de opnames ging ik de beelden onderzoeken en kijken wat de mogelijkheden waren. Dat was een hele puzzel.”

In het eindresultaat praat de eerste groep ­jongeren voornamelijk door elkaar heen. Je kunt flarden van hun opmerkingen opvangen. “Waarom is het schilderij zo donker? De hond is tof. Of juist lelijk geschilderd. En dat meisje heet vast Monique. Zijn die mensen op het schilderij nou binnen of buiten?”

Dijkstra: “Daarna komen drie meisjes van de Kinkerbuurtschool aan het woord en die hebben het over een balletje in het schilderij. Ik had dat balletje echt nog nooit gezien. Dus de hele video begint eigenlijk met een heel klein detail. Dan volgen allerlei persoonlijke verhalen en als laatste krijg je twee groepen. Studenten van het University College in Utrecht kijken er op een kunsthistorische manier naar. Waarom is het zo’n goed schilderij en anders dan andere schilderijen uit die tijd? Waarom is het een meesterwerk?

En dan eindigt het met studenten van de ­Rietveld Academie. Die vragen zich af hoe je als kunstenaar een iconisch werk kunt maken. ­Iedere groep kijkt dus vanuit zijn eigen perspectief.”

Het Joodse bruidje

Rineke Dijkstra kijkt inmiddels zelf ook anders naar De Nachtwacht. “Als ik had mogen kiezen had ik misschien Het Joodse bruidje genomen. Maar dan had ik met veertien groepen veel soortgelijke reacties gehad. Nu heb je zoveel verschillende invalshoeken, waardoor je de rijkdom van het schilderij kunt laten zien.”

Rineke Dijkstra: Night Watching. Rijksmuseum, t/m 3 december te zien.

In het Rijksmuseum wordt sinds juli ­Rembrandts ­wereldberoemde werk ­De Nachtwacht achter een glazen ruit gerestau­reerd. De komende maanden volgt Het Parool – in de krant en online – ‘Operatie Nachtwacht’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden