PlusReportage

Nieuw centrum AvL wil kanker vroeger signaleren én onnodige operaties voorkomen: ‘Niet elke afwijking is relevant’

In het Antoni van Leeuwenhoek worden mensen met een verhoogd risico op kanker gescreend om gevaarlijke signalen van ongevaarlijke te onderscheiden. Dat leidt soms tot sneller ingrijpen, maar ook tot het afblazen van operaties. ‘Niet elke afwijking is relevant.’

Jop van Kempen
Elsemieke Plasmeijer, Ivo Schoots, Monique van Leerdam, Theo Ruers, Mara Blonden en Pim van Leeuwen. 

 Beeld Dingena Mol
Elsemieke Plasmeijer, Ivo Schoots, Monique van Leerdam, Theo Ruers, Mara Blonden en Pim van Leeuwen.Beeld Dingena Mol

Dermatoloog Elsemieke Plasmeijer toont trots de ‘superfancy’ Vectra 360WB, een apparaat dat uitstekend kan inzoomen op moedervlekken. Het fonkelnieuwe apparaat in het vorige week geopende Centrum voor Vroegdiagnostiek maakt 3D-afbeeldingen en is het enige exemplaar in Nederland. Het helpt bij het onderscheiden van onschuldige en gevaarlijke moedervlekken. In dat laatste geval kan een operatie volgen.

“Er is altijd een mate van onzekerheid bij het weghalen van een verdachte plek,” aldus Plasmeijer. “Om één gevaarlijk melanoom te voorkomen worden gemiddeld 10-20 verdachte plekken weggesneden. In het Antoni van Leeuwenhoek is de verhouding ongeveer 1 op 5. Met dit apparaat kan dat nog omlaag, verwacht ik.”

Wanneer is een moedervlek of een lichamelijke klacht van een patiënt een aanduiding van een ernstig medisch probleem? En wanneer is de bevinding weliswaar vervelend, maar eigenlijk ongevaarlijk?

Het is de hamvraag die elke arts zich bijna dagelijks stelt. Ook in het dinsdag geopende Centrum voor Vroegdiagnostiek in het Antoni van Leeuwenhoek. Het ernstige medische probleem dat onder de klacht kan schuilgaan, is in het ziekenhuis in Amsterdam-West bijna altijd kanker. En gek genoeg geldt dat ook voor de vervelende, maar toch ongevaarlijke bevinding.

Angstig en onzeker

“Net als huidkanker is prostaatkanker namelijk niet altijd gevaarlijk of levensbedreigend,” zegt uroloog Pim van Leeuwen (zie kader). “Er zijn langzaam en snel groeiende vormen van prostaatkanker. Bij een 77-jarige die ooit een hartaanval heeft gehad, vormt een langzaam groeiende prostaatkanker eigenlijk geen ernstig medisch probleem. Want diegene kan er zonder grote risico’s 110 jaar mee worden. Maar mede vanwege de medische voorgeschiedenis is dat vrij onwaarschijnlijk.”

Eigenlijk zou die 77-jarige niet eens de diagnose prostaatkanker behoren te krijgen, zegt Van Leeuwen. Want medisch gezien is er eigenlijk niets aan de hand. Ja, de prostaat is niet meer hetzelfde als vijftig geleden, maar het is klinisch niet relevant.

Wie desondanks toch de diagnose prostaatkanker krijgt – zoals nu vaak gebeurt –, wordt geregeld wat angstig en onzeker. De reflex daarop is dan dat er ‘iets’ moet gebeuren; een operatie, bijvoorbeeld. Met daarbij de kans op bijwerkingen als incontinentie, impotentie en een delirium.

“Dat zijn operaties die eigenlijk niet zinnig zijn, omdat ze niets toevoegen aan de levensverwachting of de kwaliteit van leven,” aldus Van Leeuwen. “Die operaties willen we via het Centrum voor Vroegdiagnostiek dus zo veel mogelijk voorkomen.”

Verbeteren kankerdiagnostiek

Het mes snijdt echter aan twee kanten: een kerngezonde 55-jarige met een agressieve vorm van prostaatkanker wordt idealiter juist heel nauwgezet gevolgd. Snel opereren kan dan juist noodzakelijk zijn. “Bij diegene zijn er in potentie immers veel gezonde levensjaren te winnen,” zegt radioloog Ivo Schoots.

Het verbeteren van de kankerdiagnostiek gebeurt via lichamelijke metingen, de inzet van geavanceerde MRI-technieken en uiteraard de Vectra. “Het is een kwestie van voortdurend bijslijpen, waarbij we gebruik maken van zelflerende datasystemen,” aldus Schoots.

Het Antoni van Leeuwenhoek kan dat niet alleen. Er is een samenwerkingsverband met onder meer het Spaarne-Gasthuis in Haarlem en Amsterdam UMC in het Prostaatkankernetwerk Nederland en met OLVG. “Als wij erin slagen het diagnostische proces steeds verder te verbeteren, kan heel Nederland ervan profiteren,” aldus Schoots.

Het bijslijpen van het diagnostische proces gebeurt niet alleen bij huid- en prostaatkanker, maar ook bij dikkedarm- en longkanker. De ‘pakkans’ van iemand met een agressieve vorm van kanker is groter bij mensen die familiair zijn belast; hun naaste familieleden zijn bijvoorbeeld op jonge leeftijd aan kanker overleden

Geen commercieel bedrijf

Die groep komt in het Centrum voor Vroegdiagnostiek eerder in aanmerking voor onderzoeken dan mensen met een lager risico. Er is altijd een verwijzing van de huisarts nodig. Het Centrum heeft zo’n dertig medewerkers die deels ook in het ziekenhuis werken en huist in het voormalige Slotervaartziekenhuis, op dertig meter afstand van de hoofdingang van Antoni van Leeuwenhoek. Er zijn patiënten welkom uit heel Nederland.

Het Centrum voor Vroegdiagnostiek is nadrukkelijk geen commercieel bedrijf als Prescan, waar mensen zonder medische klachten onder de loep worden genomen. “Evenmin is het onderdeel van bijvoorbeeld het landelijke bevolkingsonderzoek naar darmkanker,” zegt Theo Ruers, chirurg en hoogleraar medische technologie (Universiteit Twente) en initiatiefnemer voor het centrum.

Lukas Stalpers, radiotherapeut-oncoloog bij Amsterdam UMC en niet betrokken bij het Centrum voor Vroegdiagnostiek, vindt het een goed initiatief. Via de artsenfederatie KNMG onderzocht Stalpers eerder de effectiviteit van preventief onderzoek.

“Dit is een zinvolle tegenhanger van bedrijven als Prescan, omdat het gericht zoekt en het diagnostische proces met onderzoek wil verbeteren,” aldus Stalpers. “Je moet echter wel streng aan de poort selecteren om er zeker van te zijn dat alleen mensen met een verhoogd risico binnenkomen.”

Prostaatkanker

In Nederland wordt de diagnose prostaatkanker jaarlijks zo’n 12.500 keer gesteld. Ongeveer 3000 mensen sterven er jaarlijks aan, aldus cijfers van de Nederlandse Kankerregistratie. Het sterftecijfer kan met zo’n dertig procent omlaag – omgerekend elk jaar 900 mensen – als in een vroeg stadium kan worden vastgesteld wanneer de prostaatkanker levensbedreigend is of niet.

Die situatie wordt echter als onhaalbaar ingeschat, omdat er dan miljoenen mannen moeten worden onderzocht in een bevolkingsonderzoek. Dat is niet kosteneffectief, zo oordeelden de Gezondheidsraad en het ministerie van Volksgezondheid al in het verleden. Graadmeter daarbij zijn de kosten voor een gewonnen levensjaar met goede levenskwaliteit, een zogenoemde qaly (quality adjusted life year). Een qaly mag ‘de maatschappij’ niet meer kosten dan 80.000 euro.

Als het diagnostische proces bij prostaatkanker met medewerking van het Centrum voor Vroegdiagnostiek in heel Nederland verbeterd kan worden, zal het aantal diagnoses dalen. “Omdat prostaatkanker dan alleen wordt vastgesteld als het klinisch relevant is,” zegt uroloog Pim van Leeuwen (Antoni van Leeuwenhoek).

“Mensen die sterven met een ongevaarlijke vorm van prostaatkanker en niet aan prostaatkanker, hebben de diagnose eigenlijk onterecht gekregen. Het zou daarom mooi zijn als het aantal diagnoses omlaag kan van 12.500 naar bijvoorbeeld 6.000.”

Bij verbetering van het diagnostische proces zou ook het aantal sterfgevallen als gevolg van prostaatkanker dalen. “Een daling van 3000 naar 1000 zou een mooi streefgetal zijn,” aldus Van Leeuwen. “Het moet echter blijken of dat haalbaar is.”

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden