PlusAchtergrond

Niets mag, alles kan misgaan tijdens de jaarwisseling

Geen feesten, geen horeca, geen vuurwerk. De stad bereidt zich voor op een unieke jaarwisseling waarin weinig mag. Commissaris Piet Kelder leidt de operatie van de politie. ‘We zijn er klaar voor. Maar wáárvoor?’

Oud en nieuw 2017-2018, Prinsengracht. Beeld Sabine Joosten/HH
Oud en nieuw 2017-2018, Prinsengracht.Beeld Sabine Joosten/HH

Al meteen na de vorige jaarwisseling waren de Amsterdamse hoeders van de openbare orde vastberaden de komende nieuwjaarsnacht weer fermer voor te bereiden. De nacht van 2019 naar 2020 was onrustiger dan de jaarwisselingen daarvoor en vooral in Nieuw-West en Uithoorn was stevig ingegrepen.

Bovendien speelde het stadsbestuur al met het plan het afsteken van vuurwerk door particulieren in Amsterdam te verbieden.

“We hadden, terugkijkend, aan het begin van het jaar een duidelijke aanbeveling gekregen: begin vroeger met je voorbereidingen en zorg dat je een robuuste inzet paraat hebt. Toen moest corona nog komen,” zegt politiecommissaris Piet Kelder.

Hij is als algemeen commandant met oud en nieuw hoofdverantwoordelijk voor het politieoptreden in Amsterdam en de randgemeenten.

“We konden die jaarwisseling sowieso al niet meer beschouwen als een soort onrustige weekendnacht, maar nu zitten we door corona en alle maatregelen in een extreme situatie. We waren al in maart begonnen met voorbereiden, maar hebben na de zomer flink doorgepakt.”

De horeca is dicht. Feesten zijn verboden. Vuurwerk afsteken mag niet, maar Kelder gaat er niet van uit dat iedereen binnenblijft in klein gezelschap, en om 1 uur naar bed gaat.

Niet op elke straathoek

Van de middag van oudjaar tot in de nieuwjaarsochtend heeft hij maar liefst een verdubbeld aantal agenten ter beschikking, met de piek rond middernacht. Dat is inclusief de mobiele eenheid en het personeel dat nodig is om arrestanten op te vangen. Daarbovenop komen extra toezichthouders en handhavers.

“We hebben voldoende kracht georganiseerd om stevig te kunnen ingrijpen,” zegt Kelder. ”We zijn er klaar voor, maar de grote vraag gaat zijn: wáár zijn we klaar voor? Een oud en nieuw zoals we nu krijgen, is ongekend. We zijn druk bezig met alle mogelijke scenario’s die we kunnen verwachten – en hoe we dan zullen optreden.”

Zo was er donderdag een bijeenkomst waarop commandanten van politie en gemeente mogelijke dilemma’s doornamen en oefenden hoe de politie in specifieke gevallen kan optreden.

De diverse regionale politieeenheden zullen zonodig bij elkaar bijspringen. Dat wordt nationaal gecoördineerd.

Hoe weet Kelder tijdig waar in de stad en regio de grote klussen zullen liggen voor zijn politie?

“We sturen via de districten, waaronder ook de Amstelland-gemeenten. Daar zijn voldoende wijkagenten en andere oren en ogen op straat om tijdig in de gaten te krijgen wat waar speelt,” zegt Kelder.

“We zetten overigens nadrukkelijk niet op elke straathoek een agent of handhaver en hopen erg dat iedereen begrijpt dat het nu even tijd is om de eigen verantwoordelijkheid te nemen. We gaan niet flauw doen, maar grijpen met beleid stevig in waar dat moet, of dat nou om illegale feesten gaat of om jongeren die op grote schaal toch hun vuurwerk afsteken.”

Tegen geweld tegen ordehandhavers of hulpverleners laat Kelder zonodig ‘robuust’ optreden. “Geweld tegen onze mensen en spullen, tegen hulpverleners en al die anderen die óók wel thuis aan de oliebollen hadden willen zitten, tolereren we op geen enkele manier. Geweld heeft de hoogste prioriteit die nacht.”

Kerstboomverbranding

De voorbije weken waren in de regio nog rustig, zonder grote vuurwerkincidenten zoals in Arnhem, op Urk en in Roosendaal.

De traditionele kerstboomverbranding in Noord gaat niet door, maar daar is geen protest tegen geweest. ”Dat was nou de enige couleur locale die we altijd hadden en het is wrang dat het niet mag, maar we hebben inmiddels een heel goede verstandhouding met de organisatie en die begrijpt dat het gewoon niet kan.”

Amsterdam is na jaren weer de gastheer van het nationale ‘aftelmoment’, maar dat is dit jaar uitdrukkelijk niet bedoeld voor bezoekers. “Het is echt een fantastisch televisieding nu, helaas. Er is geen enkele reden naar het Museumplein te komen, want we zetten alles met hekken af.”

Vooral illegale feesten zijn een zorg. Inmiddels is de nodige ervaring opgedaan met locaties die populair zijn. Ondertussen probeert de politie op velerlei manieren te achterhalen of er plannen zijn, en waar dan.

“Ik hoop dat iedereen begrijpt dat we tegen die feesten heel streng en repressief zullen zijn. Het wordt niet gedoogd, bezoekers krijgen de vaste coronaboete van 95 euro en de organisatoren moeten duizenden euro’s betalen.”

Ook commandant Kelder beseft dat velen na een rotjaar erg toe zijn aan wat vertier. ”Dat is een extra reden waarom het een krachtproef wordt. Het sentiment is dat dit jaar héél veel niet heeft gemogen en dat we recht hebben op een feestje. Dat is zo. Maar ja, moeten we dan nu met de jaarwisseling helemaal los gaan? Dan hebben we in het nieuwe jaar meteen een golf besmettingen. Ik hoop vurig dat het niet gebeurt.”

Anderzijds benadrukt Kelder dat het voor zijn mensen ‘nou niet het populairste onderdeel van het vak is’ de coronaregels rigide te handhaven.

Excessen

“We willen niet de boeman zijn en zullen voornamelijk optreden tegen excessen. Ik hoop dat ook de mondige Amsterdammers beseffen dat ze de buren best even een gelukkig nieuwjaar mogen wensen, maar dat we dit jaar niet kunnen knuffelen en zoenen. Het zou krachtig zijn als mensen elkaar aanspreken op de risico’s van besmetting waarmee we nu al tijden worstelen.”

Hoe het zonder toeristen en waarschijnlijk zonder veel dagjesmensen in de stad zal zijn, is een raadsel dat zich pas in de nieuwjaarsnacht zal oplossen. ”Hoe druk wordt het op de Nieuwmarkt, op de Dam en op de uitgaanspleinen? Voelen mensen zich geroepen toch naar Amsterdam te komen, hoewel hier ook niets is te doen? Geen horeca, geen straatfeesten, geen vuurwerk... Ik zou thuisblijven.”

Volgend jaar beter, daar komt het wat Kelder betreft op neer. ”Dan gaan we hopelijk met veel meer feest weer het jaar uit en in.”

Wat is er nu voor de feestzucht en frustratie? 

De behoefte aan het vieren van de jaarwisseling is groot, en de overheid kan dat maar beter faciliteren, zo leert de geschiedenis.

Het belooft een saaie, sobere oudejaarsavond te worden, zo zonder feestjes en het afsteken van vuurwerk. De drie zoenen om middernacht zijn er alleen voor huisgenoten. Terwijl de behoefte om een nachtje uit de band te springen na het afgelopen jaar groter dan ooit is. En, anders dan voorheen de strategie was, biedt de overheid geen alternatieven die als ventiel voor opgekropte frustraties en feestzucht kunnen dienen.

Dat het eenzijdig opzeggen van tradities een ronduit gevaarlijke zet kan zijn, bleek al in 1886, toen in de Jordaan het Palingoproer uitbrak. De rellen ontstonden nadat het oude ‘kwelspel’ palingtrekken werd verboden, waarbij een levende paling aan een touw boven de gracht bungelde die vanuit een bootje moest worden gegrepen. Jordanezen lieten zich deze traditie niet afnemen en kwamen in opstand, met 26 doden tot gevolg.

Voor veiligheidsdiensten is oudejaarsavond een taaie kluif, dus hoe meer mensen ‘gecontroleerd’ samenkomen, hoe beter. Om af te rekenen met on­geregeldheden tijdens de jaarwisseling is altijd nagedacht over alternatieven. Het was dan ook meer uit pragmatische dan uit nostalgische overwegingen dat de vreugdevuren op het strand in Scheveningen werden toegestaan: in Duindorp stond oudejaarsavond jarenlang in het teken van rellen, tot de relschoppers zich op het strand mochten uitleven met een groot vuur.

Ook in Floradorp in Amsterdam-Noord mocht een grote fik worden gestookt om het nieuwe jaar uit te luiden.

Het noodgedwongen maar rigoureuze besluit om dit jaar geen enkele vorm van consumentenvuurwerk meer toe te staan, doorkruist de stapsgewijze aanpak die was ingezet. Die was erop gericht om de overlast terug te dringen, maar liefhebbers hier wel iets voor terug te geven. Daarbij gingen nostalgische overwegingen hand in hand met pragmatische. Steeds meer soorten vuurwerk werden de afgelopen jaren verboden, gemeenten richtten vuurwerkvrije zones in en de verkoop werd beetje bij beetje aan banden gelegd.

Maar bij al die maatregelen was de overheid zich er van bewust dat je tradities niet zomaar de nek om kunt draaien, en zeker geen traditie die in 2015 nog werd toegevoegd aan het Nationale Inventaris Immaterieel Cultureel Erfgoed in Nederland, zoals gebeurde met het afsteken van vuurwerk tijdens de jaarwisseling. En dus werden er door de gemeente georganiseerde vuurwerkshows opgetuigd, en grote buitenpodia met muziek.

Nou waren vuurwerk­tegenstanders al aan de winnende hand: het draagvlak voor vuurwerk nam de laatste jaren snel af. Vorige maand peilde EenVandaag dat driekwart van de Nederlanders wel klaar is met het geknal rond oud en nieuw. Toch blijft de kwestie precair. “Vuurwerk gaat om veel meer dan vuurwerk,” zegt consumentenpsycholoog Patrick Wessels daarover. “Het gaat het voor veel mensen om een stuk identiteit. Stel, vuurwerk wordt verboden, dan neem je iets van ze af wat een deel van hen is. Zij zijn dit.”

Volgens Jef de Jager, cultureel antropoloog en beheerder van de website Rituelen en Tradities, zou het zonde zijn als we deze traditie verliezen, zeker als er niets voor in de plaats komt. “Vuurwerk verbroedert. Dat moment dat iedereen de straat op gaat en elkaar een gelukkig nieuwjaar wenst, dat heeft waarde. In Spanje eten ze om middernacht twaalf druiven, in Engelstalige landen zingen ze Auld Lang Syne. Het zou mooi zijn als er in Nederland ook iets zou blijven bestaan om de ingang van het nieuwe jaar te markeren.”

Dit kan er nog wel met oudjaar

Door de strikte coronamaat­regelen is het summier, maar er zijn wel enkele – online – eindejaarsfestiviteiten.

- Het Concert­gebouw organiseert een Empty Concertgebouw Session. Het Amsterdamse strijkerscollectief Fuse geeft een concert in een lege Grote Zaal. De uitzending is te bekijken via de website van Het Concertgebouw en van Het Parool.

- Wie thuis wil dansen, kan verschillende festivals streamen. Zo zendt Mysteryland ’s nachts een online­festival uit dat eerder dit jaar is opgenomen. Ook Tomorrowland, normaliter in België, streamt een editie.

- Het nationale aftelmoment wordt dit jaar vanaf het Museumplein uitgezonden op NPO1 en AT5. Om 22.30 uur begint het programma, met onder meer muzikale optredens en dansuitvoeringen. Er mag geen publiek bij aanwezig zijn.

- Amsterdammers die een coronaproof en vuurwerkvrije oudejaars­viering willen organiseren, bijvoorbeeld op straat met de eigen straat of buurt, kunnen hun ideeën kenbaar maken bij de gemeente Amsterdam. Elke week krijgen de vijf beste ideeën 1500 euro om het plan uit te voeren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden