Deuren naar schuilkelder onder metrostation Weesperplein.

PlusReportage

‘Niet bestand tegen een voltreffer’: dit zijn de Amsterdamse schuilkelders uit de Koude Oorlog

Deuren naar schuilkelder onder metrostation Weesperplein.Beeld Peter Boer

Oude angsten herleven door de Russische inval in Oekraïne. Tijdens de Koude Oorlog waren er nog schuilkelders in de stad, maar die boden destijds al geen garantie op overleven.

Marc Kruyswijk

Het is een trapje af en dan daar, aan je linkerhand, net voorbij de lunchruimte van de medewerkers van Lowie Kopie op de Linnaeusstraat, bevindt zich de toegang tot iets dat in een ver verleden een schuilkelder is geweest. Een stalen deur, een meter in het vierkant en met een onhandig hoge drempel, leidt naar een kleine ruimte met betonnen muren.

Ooit was de deur hermetisch afsluitbaar, maar nu zijn overal kieren zichtbaar. Op de grond ligt staal zo verroest dat het bijna vloeibaar is, de lucht is bedompt. De ruimte is klein, het lijkt erop dat de rest van de schuilkelder is afgesloten met beton. Terwijl hier ooit, voor zover bekend, plek moet zijn geweest voor ongeveer honderd mensen. Ze konden hier schuilen in het geval dat de Koude Oorlog zou uitmonden in een gloeiend hete.

Nucleaire dreiging

Het RIVM kwam afgelopen week met naargeestige berekeningen: wat zou de impact zijn van een Russische kernbom op Oekraïne? Hoewel de uitkomst was dat de gevolgen voor Nederland waarschijnlijk beperkt zouden zijn, roept de oorlog op de Europese oostflank bij veel mensen zorg en angst op. Poetin die dreigt met nucleaire wapens, gaat dit wel goed?

Het deed denken aan de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw, toen de wapenwedloop had geleid tot een kernwapenarsenaal met het vermogen om de wereld ten minste tweehonderd keer te vernietigen. Het liep destijds goed af, maar Nederland trof in die jaren wel degelijk maatregelen.

Het levert onder meer koddige filmpjes op van toen, van huisvrouwen die bij een Sovjetaanval maar een dweil over hun hoofd moesten draperen. Maar ook werden op allerlei plekken in de stad schuilkelders aangelegd, die Amsterdammers moesten beschermen in geval van een ontbolsterende oorlog.

Deur naar een voormalige schuilkelder op de Linnaeusstraat, nu onder Lowie Kopie. Beeld Peter Boer
Deur naar een voormalige schuilkelder op de Linnaeusstraat, nu onder Lowie Kopie.Beeld Peter Boer

Er is weinig meer van terug te vinden. Neem de kelder op de Linnaeusstraat. Naar verluidt zou deze zware stalen deur ooit kunnen hebben gediend als toegang tot een tunnel die helemaal doorliep tot het Muiderpoortstation. Maar niemand die het weet.

Dan is er meer bekend over de schuilkelders die in de jaren zeventig werden aangelegd als onderdeel van de nieuwe metrolijn. Het Schuilplaatsenplan Amsterdam voorzag in openbare schuilplaatsen voor mensen die tijdens een eventuele aanval op straat waren. Insteek was dat er in de stad 800 atoomkelders moesten komen die ruimte konden bieden aan 80.000 mensen.

Toegang tot een schuilkelder bij de Amsterdamsebrug. Beeld Peter Boer
Toegang tot een schuilkelder bij de Amsterdamsebrug.Beeld Peter Boer

Grootste probleem: de historische stad was te dichtbebouwd en de kosten zouden de pan uit rijzen. Waarna bedacht werd om aan te haken bij de metrostations die in die jaren werden gebouwd, schrijft Marc Mijer in zijn tien jaar geleden verschenen boekje Een vernuftig geheel. Volgens hem boden de stations Wibautstraat, Weesperplein en Nieuwmarkt ruimte aan respectievelijk 3000, 5000 en 3000 mensen.

Bomvrije deuren

Er is nu alleen nog iets van te zien voor mensen die er echt op letten. Neem station Weesperplein: bij het betreden van de verdeelhal zijn de kopse kanten van grote stalen schuifdeuren nog te zien. Achter de recent betegelde muurtjes blijkt een gigantische, bomvrije deur nog in zijn sponningen te hangen.

Metrostation Weesperplein. Beeld Peter Boer
Metrostation Weesperplein.Beeld Peter Boer

Was er in die jaren een oorlog uitgebroken, dan zouden deze deuren sluiten en konden mensen in het station en de daaronder gelegen ruimtes de ergste gevolgen afwachten. Verplaats je in deze vluchtelingen van destijds en je kunt niet anders dan er een naargeestig gevoel aan overhouden.

Neem de doucheruimte helemaal beneden, onder het huidige station. Deze plek is in de jaren zeventig al uitgegraven voor de aanleg van een eventuele Oost/Westlijn door de Singelgracht, maar deed een tijd lang dienst als mogelijke schuilkelder. Je kunt je nauwelijks een voorstelling maken van wat er door je heen zou gaan als je hier mogelijk radioactieve troep van je af zou staan te spoelen.

De installaties zelf zijn er niet meer: de schotten staan er nog wel, maar de douchekoppen zijn verwijderd, de afvoer afgesloten. Want de ruimtes dienen al heel lang niet meer als schuilkelders. In 1988 is het rijk gestopt met het investeren in de bouw van nieuwe schuilgelegenheden voor de bevolking. Twee jaar later is ook de financiering voor het onderhoud ervan stopgezet. Vanaf 2008 kregen de ruimten heel andere functies. In een deel staan luchtinstallaties voor de stations, in andere zijn kantoorbenodigdheden opgeslagen. Sommigen dienen als archief of als oefenruimten voor muzikanten.

Voormalige schuilkelder aan de Krelis Louwenstraat in Bos en Lommer. Beeld Peter Boer
Voormalige schuilkelder aan de Krelis Louwenstraat in Bos en Lommer.Beeld Peter Boer

Zo snel mogelijk naar binnen

Maar wat te doen als er opnieuw een oorlog uitbreekt? Een woordvoerder van de NCTV, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, benadrukt dat een aanval ‘zeer onwaarschijnlijk’ is. En dat als de sirene gaat, mensen zo snel mogelijk naar binnen moeten. Wie niet in de buurt van huis is, moet zo snel mogelijk het dichtstbijzijnde gebouw in, zoals een kantoor of een winkel.

Kinderen die op school zijn, moeten daar blijven en worden opgevangen door de schoolleiding. Automobilisten wordt aangeraden te parkeren en zo snel mogelijk ergens naar binnen te gaan. Als dat niet kan, moet de auto worden stilgezet met de motor en de ventilatie uit. Als de sirene gaat, krijgt de regionale radio de rol van officiële noodzender. Op deze zender vertelt de overheid wat er aan de hand is en welk gevaar er is.

Dat klinkt niet alleen weinig geruststellend, in geval van een raketaanval op Amsterdam ís het dat ongetwijfeld ook. Tegelijk: de schuilkelders in de metrostations blijken achteraf ook geen overlevingsgarantie te bieden bij een nucleaire oorlog, schreef het college van b. en w. in 2017 aan de gemeenteraad: ‘Ze waren niet bestand tegen een voltreffer en het bleek onmogelijk om de langdurige bevoorrading van veel mensen op een relatief klein oppervlak te organiseren.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden