PlusAchtergrond

Moskou maakte een vuist tegen oorlog, in het Amsterdam van 1932

Negentig jaar geleden was Amsterdam even het centrum van het internationale communisme. De Sovjet-Unie organiseerde toen een groot congres in de stad. Het evenement moest een vuist maken tegen oorlog en imperialisme, maar niet iedereen volgde de agenda van Moskou.

Sander van der Horst
Het Wereldstrijdcongres tegen den Imperialistischen Oorlog in de oude RAI. Beeld Adolf Ehrt - Der Weltbolschewismus
Het Wereldstrijdcongres tegen den Imperialistischen Oorlog in de oude RAI.Beeld Adolf Ehrt - Der Weltbolschewismus

Het is 1932. De angst voor een nieuwe wereldoorlog neemt hand over hand toe. Japan is de Chinese provincie Mantsjoerije binnengevallen, met als doel heel China te veroveren. In Duitsland zijn de nationaalsocialisten aan een opmars bezig.

Jozef Stalin besluit een congres te organiseren; de leider van de Sovjet-Unie vreest een aanval van zijn ‘buren’. Dit Wereldstrijdcongres tegen den Imperialistischen Oorlog moet de wereld daarom klaarstomen voor een verdediging van Rusland.

Het is onduidelijk waarom Amsterdam als locatie voor het congres wordt gekozen. De Nederlandse hoofdstad kent wel een geschiedenis van verzet tegen gewapende strijd. Een van de grootste antimilitaristische organisaties zetelt in de stad, de Internationale Anti-Militaristische Vereeniging (IAMV). Al in 1904 is een groot congres tegen oorlog gehouden in Amsterdam. Door het Wereldstrijdcongres in de stad te organiseren, wil de Sovjet-Unie het mogelijk in deze traditie plaatsen en het evenement zo legitimiteit verlenen.

Belangrijke figuur bij de organisatie is de Franse schrijver Henri Barbusse (1873-1935). Het is zijn taak om beroemde pacifisten uit te nodigen die het evenement meer bekendheid moeten geven. Mensen als Albert Einstein, Clara Zetkin, Upton Sinclair en Heinrich Mann ontvangen een uitnodiging. Vooral Einstein is enthousiast. In een brief aan Barbusse schrijft hij: ‘Ik zie dat u een goed doel voor ogen heeft. Ik wil op de best mogelijke manier meedoen.’

Angst voor Moskou

Maar veel beroemde gasten mogen niet komen: het kabinet-Ruijs de Beerenbrouck ontzegt genodigden die een visum nodig hebben de toegang tot het land. De maatregel is vooral bedoeld om de Russische delegatie buiten de deur te houden, uit angst voor mogelijke infiltratie. ‘Eeuwige schande’ klinkt het in de communistische krant De Tribune.

Uiteindelijk verzamelen meer dan tweeduizend gedelegeerden zich in de hal van de toenmalige RAI aan de Ferdinand Bolstraat. Naast communistische zijn er ook sociaaldemocratische delegaties aanwezig. De Nederlandse SDAP zit daar niet bij, naar eigen zeggen vanwege ‘het overwicht van Moskou’.

Een van de sprekers is Sen Katayama (1859-1933). De medeoprichter van de communistische partij van Japan verklaart: “We moeten ons organiseren voor de verdediging van de Sovjet-Unie, en voor een burgeroorlog in elk land.”

Door dergelijke uitspraken raken linkse activisten – die een pacifistische boodschap hadden verwacht – teleurgesteld over het congres. Na afloop schrijft dichteres Henriette Roland Holst een kritische brochure, waarin ze afrekent met ‘het politieke munt slaan uit een dreigende wereldoorlog’.

Het congres dient echter niet alleen het eigenbelang van de Sovjet-Unie; antikoloniale activisten spelen ook een rol. Ze gebruiken de antioorlogsretoriek in hun pleidooi voor onafhankelijkheid. Een voorbeeld is de Indonesische delegatie, met elf leden de grootste uit het globale Zuiden. Aanvoerder Achmad Soebardjo sluit zijn toespraak af met: “We zullen de imperialistische oorlog veranderen in de bevrijdingsoorlog van ons volk!”

Met zijn uitspraak doelt Soebardjo niet alleen op de strijd tegen Nederland. Ook Japan, dat steeds agressiever optreedt in Azië, wordt als vijand gezien. Na de Tweede Wereldoorlog en de Japanse bezetting schrijft Soebardjo mee aan de onafhankelijkheidsverklaring van Indonesië. Hij wordt de eerste minister van Buitenlandse Zaken van het land.

Anton de Kom

De Surinaamse activist en schrijver Anton de Kom (1898-1945) houdt ook een toespraak in de RAI. Een militante toon ontbreekt, want als pacifist loopt hij niet warm voor de boodschap van het congres. De Kom is voor zijn doelen echter aangewezen op de communisten, de enigen in Nederland die hem een podium bieden. De Kom spreekt ‘voor de onderdrukte massa’s van Suriname en de Scottsborojongens.’

Laatstgenoemden zijn negen Afro-Amerikaanse jongens die in de Verenigde Staten ten onrechte veroordeeld zijn tot de doodstraf vanwege een vermeende verkrachting. De Kom maakt de strafzaak tot een van zijn speerpunten. Samen met Ada Wright (1898-1945), de moeder van de twee jongens, bezoekt hij niet alleen de RAI maar talloze plekken in Nederland.

Wat is het effect van het Wereldstrijdcongres? Na drie dagen vergaderen wordt er in Amsterdam een Wereldcomité tegen oorlog opgericht. Deze organisatie vormt de basis voor de beweging Amsterdam-Pleyel, die met internationale congressen tot ver in de jaren dertig tegen oorlog en fascisme blijft strijden.

Aan de beweging nemen ook Indonesische activisten deel. Ze raken sterk betrokken bij het antifascisme. Het is een van de redenen waarom zo veel Indonesiërs later deelnemen aan het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zo oefent het Wereldstrijdcongres – tien jaar na dato – alsnog invloed uit op Nederland.

Antikoloniaal Amsterdam

Amsterdam wordt in de jaren dertig het centrum van antikoloniaal verzet in het land. De Nederlandse sectie van de Liga tegen Imperialisme – een antikoloniale organisatie – heeft in de hoofdstad haar grootste en meest actieve afdeling. De Indonesiër Roestam Effendi, voorzitter van die sectie en Kamerlid voor de Communistische Partij, woont in de stad. Daarnaast worden Surinaamse activisten actief. Otto Huiswoud publiceert The Negro Worker vanuit Amsterdam, een antikoloniaal tijdschrift waar Anton de Kom voor schrijft. Samen onderhouden Huiswoud en De Kom contact met de Bond van Surinaamse Arbeiders, een Amsterdamse organisatie van Surinamers die strijden voor onafhankelijkheid.

Meer weten over het koloniale verleden van de stad? Lees op zondag 20 februari alles over koloniaal Amsterdam, in een speciale digitale editie van Het Parool.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden