Amsterdam Bewaar

Kunstenaar maakt werk met 102.000 namen van Holocaustslachtoffers

Een klein deel van Bart Domburgs namenkunstwerk.
Een klein deel van Bart Domburgs namenkunstwerk. © Carly Wollaert

De Amsterdamse kunstenaar Bart Domburg schreef de namen van alle uit Nederland weggevoerde en vermoorde Joden, Sinti en Roma op vellen papier. Het kunstwerk De Namen zal te zien zijn in Herinneringscentrum Kamp Westerbork.

Het zijn rijen met namen, dicht opeen geschreven en op alfabetische volgorde: Anna Sara Wolff-Cohn, tweeënnegentig jaar. Trijntje de Wolff, vijftien jaar. Samuel Wolff, zestig jaar. Hele families staan bij elkaar. 29 vellen van bijna drie bij anderhalve meter schreef de Amsterdamse kunstenaar Bart Domburg vol. Hij was er bijna anderhalf jaar mee bezig, vaak acht uur op een dag. Een megaproject.

Domburg (61) kwam op het idee toen hij hoorde dat er sinds 2005 op het terrein van Herinneringscentrum Kamp Westerbork eens in de vijf jaar de namen van alle 102.000 uit Nederland gedeporteerde en vermoorde slachtoffers van de Holocaust worden voorgelezen. "Ik vroeg me af hoeveel mensen dat waren. Hoe kun je die hoeveelheid bevatten? Toen ben ik ze gaan opschrijven," zegt Domburg in zijn atelier in de Amsterdamse binnenstad.

Als toeschouwer denk je: mijn God, wat zijn het veel mensen. Het gaat maar door. Heel heftig.

Bart Domburg

Lege fineliner
De grote vellen papier lagen op de grond. Domburg zat op zijn knieën op bubbeltjesplastic met een fineliner de namen op te schrijven die in het digitale Joodsmonument.nl staan vermeld. "Dan dringt de hoeveelheid echt tot je door. Dan wordt pas zichtbaar om hoeveel mensen het gaat. Ook als toeschouwer denk je: mijn God, wat zijn het veel mensen. Het gaat maar door. Heel heftig."

Tijdens het schrijven werd hij door allerlei emoties overvallen. "Er gaat zoveel door je heen. Ik moest denken aan die mensen en hoe de deportaties verliepen, hoe ze huis en haard achterlieten. Dat ze een oproep kregen en moesten vertrekken of dat de Duitsers ineens voor hun deur stonden. Of ze nu 93 jaar of drie maanden waren, gewoon gedeporteerd. Hele families zaten ertussen, neem familie Van der Kar. Wat een hoeveelheid mensen. De combinatie van perfectie van het systeem, van de Endlösung, en de perversie ervan... Het is niet te bevatten." 

Veel werk
Dat het zo veel werk zou zijn om alle namen op te schrijven, realiseerde hij zich aanvankelijk niet. "Ik zat als een monnik te schrijven, vijf tot zeven dagen in de week en ging maar door. Met een doos fineliners. Zo'n pen raakt langzaam leeg en dan lijkt het alsof de letters langzaam verdwijnen. Dan pakte ik weer een nieuwe fineliner en waren de namen weer duidelijk te zien."

102.000

Project De Namen omvat de namen van alle 102.000 uit Nederland gedeporteerde en vermoorde slachtoffers van de Holocaust.

De Tweede Wereldoorlog en het Derde Rijk hebben Domburg, die tien jaar in Berlijn heeft gewoond, altijd gefascineerd. "Dat is ook om dat Hitler eigenlijk een kunstenaar wilde worden. Bij kunst denk je aan iets positiefs en moois. Maar hier werd een heel zwarte kant zichtbaar."

In 2013 schreef Domburg al eens alle Amsterdamse adressen op waar de weggevoerde mensen woonden. "Het waren er zo'n 13.000. Je maakt zo'n klinisch getal zichtbaar. Het waren vaak hele straten en huisnummers achter elkaar, één, twee en drie hoog. Wat moeten die straten donker zijn geweest."

Persoonlijk karakter
Dit kunstwerk hing destijds in het Joods Historisch Museum. Er kwamen veel reacties op, zegt Domburg.Het handschrift is voor hem 'een beeldend middel'. "Het heeft een persoonlijk karakter. Ik vind het jammer dat het langzaam verdwijnt. Iedereen werkt op een laptop."

Het was voor Domburg belangrijk om de namen op papier te schrijven. "Papier is kwetsbaar en de positie van die mensen was ook kwetsbaar. Ik vind het daarom mooier op papier dan uitgehouwen in steen."

Domburg ziet zijn project De Namen als eer­betoon aan alle gedeporteerde mensen. "Het schrift is belangrijk in de Joodse cultuur. Met dit project krijgen de mensen bovendien een naam. Het worden individuen in plaats van getallen."

Het kunstwerk De Namen hangt vanaf 27 januari in Herinneringscentrum Kamp Westerbork in Hooghalen. Daarna wordt het een reizende tentoonstelling.

Nieuwe uitgave

Deze maand verschijnt een nieuw boek - De 102.000 Namen - met de gegevens van alle Joden, Sinti en Roma die tijdens de Tweede Wereldoorlog uit Nederland zijn gedeporteerd en vermoord.

Het Herinneringscentrum Kamp Westerbork in Drenthe heeft opnieuw onderzoek gedaan naar de gegevens, omdat tijdens het voorlezen van de namen bleek dat de lijst gebreken vertoonde. De verhalen klopten niet, namen ontbraken of mensen bleken nog te leven. Ook werd de onjuiste spelling van namen en plaatsen aan­gepast.

Het boek De 102.000 Namen beslaat 2500 bladzijden en wordt uitgegeven door Boom Uitgevers. Op de binnenkant van het omslag is een deel van het kunstwerk van Bart Domburg afgebeeld.