PlusAchtergrond

Karel Muller vloog het eerste vliegtuig dat op Schiphol landde

Vliegers voor café Putman in Soesterberg in 1917. Helemaal links zit Karel Muller. Beeld Nederlands Instituut voor Militaire Historie
Vliegers voor café Putman in Soesterberg in 1917. Helemaal links zit Karel Muller.Beeld Nederlands Instituut voor Militaire Historie

Op 16 september 1916 landen er voor het eerst drie vliegtuigen op Schiphol. Een daarvan werd gevlogen door luitenant ter zee-vliegenier Karel Muller. Mede door zijn betrokkenheid bij de theaterwereld wordt Muller een bekende Nederlander, maar zijn levensstijl breekt hem op.

Peter Janzen


Hij werd geboren op 16 augustus 1890, op de bovenste verdieping van de Eerste Oosterparkstraat 438, later Oosterpark 82 (het huidige Witsenhuis). Een kleine acht jaar woont Karel Muller hier met zijn ouders, schilder Gerard Gustaaf Muller en toneelspeelster Jenny Juliette ‘Jetje’ Roos. Op de eerste etage woont schilder George Breitner en op de begane grond Isaac Israëls. Na het vertrek van Breitner neemt Willem Witsen diens atelier over. Als driejarige hoort Karel op de verdieping onder hem de Tachtigers Willem Kloos en Hein Boeken rondscharrelen.

Jetje Roos heeft voor haar huwelijk het toneelleven opgegeven, maar vrede heeft zij daar niet mee; spoedig vertoont het huwelijk barsten. Jetje gaat haar eigen weg, verblijft vanaf 1901 een tijd in Den Haag en glanst vanaf 1902 weer op de planken. Gerard vertrekt naar Rome. In 1904 wordt de scheiding uitgesproken. De kleine Karel wordt tussen 1901 en 1906 in de kost gedaan in de Eerste Helmersstraat, bij een onderwijzer verbonden aan een deftige particuliere school aan de Keizersgracht.

Adelborst

In augustus 1906 slaagt Muller voor het toelatingsexamen van het Koninklijk Instituut voor de Marine in Den Helder. De volgende maand staat hij met jaargenoot Karel Doorman in het gelid tijdens de installatie van zeventien eerstejaars, als adelborsten derde klasse. Vier jaar later monstert hij – inmiddels adelborst eerste klasse – aan op pantserdekkruiser Hr. Ms. Utrecht.

De oorlogsbodem patrouilleert tussen Curaçao en Paramaribo. Het schip heeft een eigen ‘Zang-, toneel- en gymnastiek vereeniging’ en Muller is de actieve ‘beschermheer’ – hij is tenslotte de zoon van Jetje Roos.

In april 1913 wordt binnen het Nederlandse leger een luchtvaartafdeling opgericht, met Soesterberg als vestigingsplaats. Wanneer de Eerste Wereldoorlog uitbreekt dient Karel, tuk op avontuur, een verzoek in om de vliegeniersopleiding te volgen. Op 30 juni 1915 wordt hij goedgekeurd en reist hij met Karel Doorman af naar Soesterberg. Mulder wordt ook een van de redacteuren van Het Vliegkamp, een ‘maandblad voor belangstellenden in de vliegsport’, waarvan het eerste nummer november 1915 verschijnt. Wellicht hoopt hij er wat geld mee te verdienen, want hij wordt voortdurend geplaagd door financiële problemen. Zijn meerderen vinden het zelfs nodig hem erop te wijzen dat hij te veel schulden maakt. Maar vliegen kan hij: op 4 mei 1916 haalt Karel zijn militaire brevet.

Weiland bij Schiphol

De Eerste Wereldoorlog maakt het noodzakelijk dat de Luchtvaartafdeling ook een vliegveld binnen de Stelling van Amsterdam krijgt. Daarvoor wordt twaalf hectare weiland bij Schiphol aangekocht van boer Knibbe. Op19 september 1916 landen daar de eerste drie vliegtuigen, een daarvan wordt gevlogen door Karel Muller. Twee jaar later maakt hij promotie tot tijdelijk commandant van vliegkamp De Kooij, even ten zuiden van Den Helder. Zijn financiële problemen blijven echter aan hem kleven, regelmatig krijgt hij sancties opgelegd. In april dient Muller zijn ontslag in.

Vliegeniers zijn de astronauten van die jaren. Regelmatig duiken ze op in de media. De overstap van Muller naar het Nederlandse filiaal van vliegtuigbouwer Vickers is dan ook groot nieuws. Dezelfde maand verschijnt er een advertentie voor een ‘Intieme Kunst Avond’ in de Kleine Zaal van het Concertgebouw met liedjes, voordrachten en ‘Parodistische imitaties van bekende Tooneelspelers’. Mullers naam staat daar vermeld naast die van de grote sterren Nap en Fientje de la Mar, Louis Davids, Margie Morris en Cor Ruys. Ook fêteert hij vrienden uit de amusementswereld op rondvluchten. Zijn vliegtochtje met actrice en operazangeres Beppie de Vries boven Londen haalt de kranten.

Huwelijk

Op vrijdag 12 december 1919 sluit Karel Muller het jaar af met een huwelijk. Hij is 29 jaar oud en geeft ‘vliegenier’ op als beroep. Zijn bruid is de 18-jarige Julia Josepha de la Mar, dochter van toneelspeler Ferdinand de la Mar en een nichtje van Nap en Fien met wie Muller eerder dat jaar in het Concertgebouw stond. Vier jaar later is het huwelijk echter al voorbij.

In 1929 wordt in Amsterdam Charley Nicolaas geboren. Zijn moeder is de 32-jarige Dievera Kühlkamp, beter bekend als filmster Vera van Haeften. Met haar treedt Muller op 15 juni 1929 in Den Haag in het huwelijk. Hij erkent de zoon van Dievera als de zijne. Hij is inmiddels directeur van de Nederlandsch-Engelsche Technische Handelmaatschappij (Nethmy), de Nederlandse vestiging van het Vickersconsortium. De geldzorgen lijken voorbij, maar Muller had geen sterke gezondheid. Hij dronk en rookte veel en was in Den Haag vaak te vinden in kunstenaarssociëteit Pulchri. Op 16 februari 1932 overlijdt Karel Muller plotseling. Hij is 41 jaar oud.

Zijn stoffelijk overschot wordt van Southampton, waar hij op werkbezoek is, overgebracht naar Den Haag. In de rouwadvertentie staat: ‘Onze innig geliefde Echtgenoot en Vader Karel Muller, oud-Luitenant ter zee-vliegenier.’

Zo wil hij worden herinnerd.

Herstel

In een eerdere versie van dit verhaal stond dat de eerste drie vliegtuigen op 19 december 1916 landden op Schiphol. Dat klopt niet, het was op 19 september dat jaar.

Eerste Luchtverkeer Tentoonstelling Amsterdam

Vliegtuigfabriek Vickers liet zich gelden op de Eerste Luchtverkeer Tentoonstelling Amsterdam (ELTA), die op 1 augustus 1919 in Amsterdam Noord werd geopend door koningin Wilhelmina. Het was Karel Muller die de vorstin en prins Hendrik ontving op de stand van Vickers. De vliegtuigbouwer pakte ook groot uit: Captain Sir John Alcock kwam voor een rondvlucht naar Amsterdam. Alcock was een vliegheld, die met Arthur Whitten-Brown op 14 en 15 juni van dat jaar in een omgebouwde Vickers Vimy bommenwerper de eerste non-stop trans-Atlantische vlucht had volbracht, van Newfoundland naar Ierland.

Dit is een ingekorte bewerking van een aflevering uit de Ons Amsterdam-reeks Markante Amsterdammers: onsamsterdam.nl.

Karel Muller (1890-1932) in een Farman F-22 schoolvliegtuig. Beeld Collectie Nederlands Instituut voor Militaire Historie
Karel Muller (1890-1932) in een Farman F-22 schoolvliegtuig.Beeld Collectie Nederlands Instituut voor Militaire Historie
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden