PlusTen slotte

Jan Fontijn (1936 - 2022) was de godfather van de schrijversbiografie

Vorige week overleed de Amsterdamse biograaf Jan Fontijn, vooral bekend geworden met zijn gelauwerde studies over Frederik van Eeden. ‘Schrijvers zijn bedriegers,’ scheef hij. Maar gelukkig wel vaak charmante bedriegers.

Marcel Wiegman
null Beeld Chris de Jongh/HH
Beeld Chris de Jongh/HH

Het was een gedenkwaardig moment, schreef Jan Fontijn ruim twintig jaar geleden in de Volkskrant. ‘De ontdekking dat ik door lezen een gebied betrad waar mijn vader buiten stond en waar hij geen greep op kon krijgen. Lezen gaf me, zo verbeeldde ik me, macht over hem. Wanneer ik in de huiskamer in zijn tegenwoordigheid een boek las, dan was dat een soort stil gevecht.’

Amsterdammer Fontijn is zijn leven lang lezer gebleven. En schrijver. Hij was universitair docent bij de Universiteit van Amsterdam en literatuurcriticus voor Het Parool, Vrij Nederland en de Volkskrant. Maar vooral was hij de godfather van de Nederlandse schrijversbiografie. Zelf tekende hij onder meer voor Frederik van Eeden en Jacob Israël de Haan. Zijn laatste boek, eind vorig jaar verschenen, ging over de negentiende-eeuwse Franse schrijver Stendhal.

Inspirerend als docent

In een in memoriam schrijft Marita Mathijsen, emeritus hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde aan de UvA en oud-leerling: ‘De neerlandistiek heeft een van zijn parels verloren. Voor mij was hij, toen ik in 1966 Nederlands ging studeren, de meest inspirerende docent van allemaal. De hoogleraren van toen vielen bij hem in het niet. Van hem heb ik het echte lezen van literatuur geleerd.’

Zijn werk behoort, aldus Mathijsen, tot het beste wat de neerlandistiek heeft opgeleverd. ‘En beperkt was hij niet in zijn voorkeuren: of het nu over modernisme of symbolisme of naoorlogse auteurs ging, over Fritzi Harmsen van Beek, Edgar du Perron, Frans Coenen, Louis Couperus of de vele buitenlandse auteurs die hij adoreerde: Stendhal, Petrarca, Marcus Aurelius, Arthur Rimbaud, altijd weer wist hij het persoonlijke met het algemene te verbinden.’

‘Schrijvers zijn bedriegers,’ schreef Fontijn. Aantrekkelijke en charmante bedriegers af en toe, maar toch: bedriegers.

‘Jozef de dromer’

In 2003 schreef hij de autobiografische roman Biefstuk en benzine over zijn beladen jeugd in een katholiek gezin aan de Amsteldijk. Vijf broers had hij en zes zusters. ‘Jozef de dromer’ werd hij genoemd, omdat hij zich graag verloor in dagdromerij. Vanaf de wand van de huiskamer staarde een beeld van een bloedende christus hem aan. ‘Het symbool van een cultuur waar de lijdende Christus de held was,’ zei in een interview met Trouw. ‘Het idee was: als je Christus nabij wil komen, moet je lijden zoals hij geleden heeft.’

Zijn vader was slager, maar de oorlog maakte een eind aan het bloeiende bedrijf, waarna de man begon te drinken. Twee broers en een zus overleden. Maar de grootste schok kwam toen zijn moeder na een gruwelijk ziekbed overleed aan kanker. Fontijn was pas 17 jaar oud. ‘Ik heb gebiecht, beterschap beloofd, mijn lichaam gepijnigd, ja zelfs God beloofd priester te worden om mijn moeder te redden! Ze is krimpend van pijn gestorven! Dat was het antwoord van God. Durft u te beweren dat er rechtvaardigheid, voorzienigheid bestaat? Er is alleen chaos, rotzooi, willekeur.’

Familierelaties

Het was het einde van zijn geloof. En het boek was het einde van de goede familierelaties. Zijn pogingen uit te leggen dat een roman echt niet dé waarheid bevat en dat het gewoon is in de literatuur om over je familie te schrijven baatten niet. ‘Families zijn kruitvaten,’ schreef hij. ‘Bij het minste of geringste kunnen ze exploderen.’

Fontijn is 85 jaar geworden. Op de rouwkaart staat niet alleen de naam van zijn vrouw, meer dan vijftig jaar zijn ‘hondgenoot en bondgenoot’, schrijfster en schilder Charlotte Mutsaers, maar ook een pootafdruk van zijn hond Lola. En een gedicht van zijn hand: ‘Als het water begint te koken en de eieren dansen gaan, is de grootste angst gebroken: een nieuwe dag breekt aan.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden